1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA WOJEWÓDZTWA
   
2. UWARUNKOWANIA ZEWNĘTRZNE ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA
   
3. UWARUNKOWANIA WEWNĘTRZNE ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO
   
4. CZYNNIKI STYMULACJI ROZWOJU
   
5. CZYNNIKI OGRANICZAJĄCE ROZWÓJ
   
6. OBSZARY PROBLEMOWE
   
7. DYLEMATY KSZTAŁTOWANIA STRUKTURY PRZESTRZENNEJ

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA WOJEWÓDZTWA

1.1. POŁOŻENIE I CECHY PRZESTRZENI

Województwo pomorskie istniejące od 1 stycznia 1999 roku jest jednym z 16 województw Polski, położonym najdalej na północ w układzie przestrzennym kraju. Sąsiaduje z 4 województwami: kujawsko-pomorskim, warmińsko-mazurskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim.

Regionalna wspólnota samorządowa województwa pomorskiego liczy 2 204 375 mieszkańców, a województwo zajmuje powierzchnię 18 293 km2.



Strukturę terytorialną województwa tworzą:

• na poziomie powiatowym: 16 powiatów ziemskich i 4 miasta na prawach powiatu (tzw. powiaty grodzkie)
• na poziomie gminnym: 123 gminy, w tym 25 miejskich, 17 miejsko-wiejskich i 81 wiejskich.

Województwo położone jest nad Morzem Bałtyckim, jest jednym z 3 nadmorskich województw Polski. Stanowi integralną część Polskiego i Europejskiego Regionu Bałtyckiego. Na Mierzei Wiślanej graniczy z obwodem kaliningradzkim w Federacji Rosyjskiej. Linia brzegowa morza w województwie liczy 316 km łącznie z Zatoką Gdańską (w tym Półwysep Helski 72 km), co stanowi ponad 60% linii brzegu morskiego kraju. Łączna długość linii brzegowej morskich wód wewnętrznych i morza terytorialnego (w tym Zalewu Wiślanego) wynosi 358 km, co stanowi ok. 45% tej granicy w kraju. Środowisko przyrodnicze województwa wywiera znaczącą rolę w kształtowaniu procesów ekologicznych basenu Morza Bałtyckiego. Województwo blisko sąsiaduje z głębią morską Zatoki Gdańskiej oraz z Ławicą Słupską.

Pomorskie charakteryzują zróżnicowane warunki przyrodnicze, związane z ich genezą, ewolucją i działalnością człowieka. Położone jest ono w obrębie dwóch podprowincji, w których znajduje się 19 mezoregionów fizyczno-geograficznych. Tworzą one mozaikowy układ obszarów, pasm przebiegających równolegle do brzegu morskiego, z zakłóceniami tego przebiegu głównie na południu - w części zachodniej i środkowej. W województwie występuje znaczna amplituda wysokości bezwzględnych i względnych, nierównomierne rozmieszczenie śródlądowych zbiorników wodnych i obszarów leśnych, duże różnice w jakości gleb oraz mozaika układów krajobrazowych.

Województwo położone jest w centralnej części pojezierzy południowobałtyckich, rozciągających się w szerokim pasie przebiegającym od Meklemburgii do Litwy. Wyróżnia je duża liczba jezior, zwłaszcza w części środkowej, południowo-zachodniej i południowo-wschodniej. Istnieje w nim 10 dużych jezior o pow. ponad 500 ha. Jakość wód jest zróżnicowana, ale najwięcej posiada II klasę czystości. Pomorskie położone jest nad największą rzeką Polski - Wisłą, w dolnej części jej zlewni i przy ujściu do morza. Obszar województwa stanowi fragment dorzeczy: Wisły, rzek Przymorza i fragmentarycznie Odry. Osią hydrograficzną jest Wisła transportująca wody wraz z zanieczyszczeniami z 2/3 obszaru kraju. Sąsiaduje z nią system polderowy Żuław Wiślanych, przeciętych granicą województwa. Największymi rzekami przymorskimi są: Słupia, Wieprza, Łupawa, Łeba i Reda. Zlewniami szczególnymi są: zlewnie Raduni i Brdy ze względu na źródło wody pitnej dla aglomeracji Trójmiasta i Bydgoszczy, zlewnie Wierzycy i Redy z uwagi na największy stopień zurbanizowania i obciążenia ściekami, zlewnie cieków trójmiejskich z racji bezpośredniego oddziaływania na stan czystości kąpielisk Zatoki Gdańskiej. W województwie położonych jest w całości lub częściowo 21 głównych zbiorników wód podziemnych.

Województwo należy do najbardziej zalesionych (3. miejsce w kraju) - lasy pokrywają 36% jego powierzchni. Największe zwarte kompleksy znajdują się w zachodniej części, wśród nich Bory Tucholskie - jeden z większych kompleksów w Europie.

Położenie nadmorskie, duża liczba jezior i lasów, niski stopień przekształceń środowiska, specyficzne i interesujące duże obszary poddane różnym formom ochrony oraz interesujące zjawiska kultury i dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego oznaczają, że województwo posiada duży potencjał naturalny i kulturalny rozwoju różnych form rekreacji, w tym pobytów wypoczynkowych, turystyki krajoznawczej i kongresowej, agroturystyki i ekoturystyki. Województwo zajmuje 1. miejsce w kraju pod względem liczby miejsc noclegowych turystyki.

Rolnicza przestrzeń produkcyjna jest bardzo zróżnicowana pod względem jakości przyrodniczo-glebowej, warunkującej jej przydatność dla produkcji rolnej, struktury władania, struktury agrarnej i sposobu organizacji gospodarstw, poziomu zainwestowania i stosowanych technologii w produkcji, tradycji i kultury gospodarowania rolniczego. Najwyższy potencjał agroekologiczny posiadają: Żuławy Wiślane i Dolina Dolnej Wisły, zaś wysoki - obszary na północy (Równina Słupska, Wysoczyzna Damnicka, Wysoczyzna Żarnowiecka) oraz na południu (Pojezierze Krajeńskie). Charakteryzuje je: zgrupowanie gleb o najwyższej i wysokiej przydatności, duży udział użytków rolnych, rozwinięta i utrwalona funkcja rolna z przetwórstwem rolno-spożywczym, wysoki udział własności skarbu państwa z wolno przebiegającą prywatyzacją i transformacją. Są to obszary o widocznych oznakach degradacji, wadliwej strukturze rolnej, wzrastającym zakwaszeniu gleb, dużym strukturalnym bezrobociu. Ich możliwości produkcyjne nie są dostatecznie wykorzystane, a szansę stanowi powiązanie z innymi rodzajami produkcji i usług (uprawa roślin nieżywnościowych, agroturystyka). Pozostałe obszary rolniczej przestrzeni produkcyjnej charakteryzuje średnia i niska przydatność rolnicza, wyższy odsetek gruntów marginalnych, dominacja prywatnej własności gruntów ze znaczną liczbą indywidualnych gospodarstw rolnych i rolno-leśnych, ograniczona możliwość rozwoju intensywnego rolnictwa wielkotowarowego. Szczególną szansą jest wykorzystanie wysokich wartości turystycznych i rekreacyjnych i uzupełnienie ich o ekologiczną produkcję żywności i nierolniczą działalność gospodarczą.

Pomorskie ma charakter wielofunkcyjny. Rozwinęły się tutaj niemal wszystkie rodzaje funkcji gospodarczych: gospodarka morska, przemysł wydobywczy i przetwórczy, rolnictwo, turystyka i rekreacja, leśnictwo, wyspecjalizowane usługi o znaczeniu ponadregionalnym (nauka, kultura, ochrona zdrowia) oraz infrastruktura o znaczeniu ponadregionalnym (transport morski, lotniczy i lądowy). W strukturze przestrzennej pod względem rodzajów i intensywności użytkowania terenu największą intensywnością użytkowania i zagospodarowania charakteryzuje się obszar zainwestowania miejskiego położonej nad Zatoką Gdańską aglomeracji trójmiejskiej (ok. 70 km pas zainwestowania osadniczego z dwiema koncentracjami portowo-przemysłowymi Gdańska i Gdyni i rozwijającym się układem mieszkaniowo-usługowym w paśmie między centrami tych miast).

Województwo pomorskie pod względem zaludnienia i pod względem powierzchni zajmuje 8. pozycję w kraju. Gęstość zaludnienia wynosi 121 osób na 1 km2 i jest zbliżona średniej w kraju (124 osoby na 1 km2). Pomorskie jest województwem zurbanizowanym - ze wskaźnikiem 68,5% ludności zamieszkałej w miastach zajmuje 4. miejsce w kraju. Charakteryzuje je silne zróżnicowanie rozmieszczenia ludności - Trójmiasto skupia 35% mieszkańców województwa, a gminy nadmorskie - 40% ludności. 72,5% ludności obsługiwana jest przez oczyszczalnie ścieków, co daje województwu 1. miejsce w kraju, ale zły stan w tym zakresie w innych województwach położonych w zlewni Wisły wpływa negatywnie na stan czystości wód Zatoki Gdańskiej.
Województwo jest silnie wewnętrznie zróżnicowane pod względem cech środowiska, form użytkowania, sposobów zagospodarowania i wyposażenia w urządzenia infrastruktury technicznej - od obszarów intensywnie zaludnionych i zagospodarowanych nad Zatoką Gdańską i w dolinie dolnej Wisły po obszary słabo zaludnione na skraju województwa, zwłaszcza w jego części zachodniej z rzadką siecią osadniczą i słabym wyposażeniem infrastrukturalnym. Województwo posiada rozbudowany system obszarów chronionych obejmujący 2 parki narodowe: Słowiński i Bory Tucholskie, 9 parków krajobrazowych oraz strefy chronionego krajobrazu o łącznej powierzchni równej 33% obszaru województwa. Pod tym względem zajmuje czołową pozycję w kraju. System obszarów chronionych wykazuje największą spójność w paśmie środkowym zawierającym najwięcej obszarów rozległych powierzchniowo, ale jeszcze niedostatecznie powiązanych przestrzennie. W części zachodniej chronione są słabo powiązane izolowane obszary, zaś w części wschodniej stworzony jest spójny system pasmowy powiązany z województwem warmińsko-mazurskim. Obiekty dziedzictwa kulturowego poddane ochronie są rozproszone. Największe skupiska występują w stolicy województwa - 1000-letnim Gdańsku, natomiast najgęstsza sieć związana jest z obszarami dysponującymi dobrymi warunkami rozwoju rolnictwa.

1.2. PROCESY PRZESTRZENNE

Obecny stan przestrzeni województwa jest efektem różnorodnych procesów rozwoju, które w przeszłości przekształcały struktury przestrzenne; wśród nich najważniejsze to:

1. procesy historyczne:
   • powstawania w okresie średniowiecza większości miast i zróżnicowanie ich dynamiki rozwoju
   • ukształtowane kontakty wzdłuż naturalnych korytarzy nawiązujących do struktury środowiska przyrodniczego, w których od czasów najdawniejszych kolejno realizowane było coraz nowocześniejsze zagospodarowanie transportowe i wzrastało natężenie ruchu
   • podziały polityczne i związki kulturowe, które różnorodnie kształtowały więzi społeczne i gospodarcze oraz formowały ośrodki tych więzi i zasięgi ich oddziaływania
2. 150-letni okres procesu industrializacji, w którym ukształtowała się gęsta i zróżnicowana sieć kolejowa, nawiązująca do niej sieć ośrodków przetwórstwa przemysłowego, powstała od podstaw Gdynia jako nowoczesny port i związane z nim miasto
3. 45-letni okres powojennej industrializacji i urbanizacji, kiedy w zmienionej strukturze organizacji przestrzeni ukształtowały się związki aglomeracyjne między miastami położonymi nad Zatoką Gdańską, powstały nowe impulsy rozwojowe w wielu ośrodkach osadniczych, nastąpiła rozbudowa infrastruktury gospodarki morskiej i turystyki, pojawiły się liczne przejawy degradacji przestrzeni w postaci zanieczyszczeń i substandardowej zabudowy.

W procesie wielofunkcyjnej koncentracji potencjału społeczno-gospodarczego w regionie ujścia Wisły do Zatoki Gdańskiej ukształtowała się aglomeracja wielkomiejska, której rdzeniem strukturalnym jest zespół trzech miast: Gdańsk - Sopot - Gdynia, nazywany powszechnie Trójmiastem. Trwałą przesłanką jej dynamizacji były dotychczas walory położenia geograficzno-ekonomicznego wykorzystywane w zmiennych uwarunkowaniach geopolitycznych. Przełomowe znaczenie dla tego obszaru miało utworzenie Gdyni - miasta polskiej racji stanu II Rzeczypospolitej oraz koncentracja nowoczesnego potencjału gospodarki morskiej w okresie powojennym. Ich następstwem było pobudzanie procesu urbanizacji, kształtujące jedną z największych aglomeracji portowo-przemysłowo-miejskich Europy bałtyckiej oraz jej regionu węzłowego. Korzystne uwarunkowania jej rozwoju były jednak często pomniejszane przez stały wzrost jej złożoności, zaostrzające się dysproporcje wewnętrzne i niską sprawność zarządzania.

Na ten stan nakładają się współczesne:

1. procesy suburbanizacji i dezurbanizacji ostatniego 10-lecia, których efektem jest m.in. nieskoordynowana ekspansja terytorialna zagospodarowania, zwłaszcza aglomeracji Trójmiasta, na tereny otaczające, gwałtowny wzrost ruchu drogowego i upadek transportu zbiorowego, szczególnie kolejowego, zaniedbanie zagospodarowania obszarów wiejskich oraz zawłaszczanie cennych wartości przyrodniczych i kulturowych dla różnych działalności nie zawsze dostosowanych do cech i wymogów ich ochrony
2. procesy organizacji struktury powołanego województwa pomorskiego, które tworzy swą tożsamość z 4 części wchodzących wcześniej w skład odrębnych województw
3. procesy stagnacji i braku dostatecznych czynników pobudzających aktywność na licznych obszarach peryferyjnych, zwłaszcza popegeerowskich
4. procesy restrukturyzacji istniejącego zagospodarowania turystycznego i ekspansji na nowe tereny dotychczas słabo wykorzystywane.

1.3. STRUKTURA FUNKCJONALNO-PRZESTRZENNA

Charakterystyczne dla dotychczasowego rozwoju jest duże uzależnienie struktur przestrzennych zagospodarowania w regionie od warunków przyrodniczych. Wpłynęło ono na ukształtowanie się w długim procesie rozwoju trwałych elementów struktury przestrzennej i funkcjonalnej województwa pomorskiego. Struktura ta wykazuje znaczną trwałość i będzie wywierała zasadniczy wpływ na możliwości przyszłego rozwoju.

1.3.1. Podstawowe elementy struktury




Podstawowymi elementami struktury funkcjonalno-przestrzennej zagospodarowania województwa pomorskiego są:

• złożona i wielofunkcyjna struktura nadmorska koncentrująca różnorodne funkcje związane z wykorzystaniem nadmorskiego położenia, w której ukształtowała się aglomeracja portowo-miejska; razem z szeregiem miast i pasm nadmorskich zajmująca znaczącą przestrzennie i złożoną funkcjonalnie część regionu
• rozległa strefa pojezierna stanowiąca zaplecze struktury nadmorskiej, odznaczająca się znaczną odmiennością składników ją tworzących, intensywnością użytkowania i formami zagospodarowania, wykazująca najwięcej cech naturalności
• układ funkcjonalno-przestrzenny Dolnej Wisły z dominującymi w nim: strukturą krajobrazową doliny Wisły oraz ujściem do morza, Żuławami i Zalewem Wiślanym oraz głównym korytarzem infrastruktury technicznej, łączącym strukturę nadmorską z innymi ośrodkami krajowymi położonymi nad Wisłą i z południem Europy
• pasma infrastruktury technicznej wzmacniające konstrukcję regionu w układach równoleżnikowych przestrzennego zagospodarowania, łączące pozostałe najważniejsze ośrodki osadnicze regionu między sobą oraz region w kierunkach zachodnim i wschodnim.

Najistotniejsze cechy struktury funkcjonalno-przestrzennej to pasmowo-węzłowy i węzłowy układ sieci osadniczej oraz zróżnicowany pod względem funkcji układ strefowy - od dominacji rolnictwa po splot funkcji rolniczo-leśnych i rekreacyjnych oraz nakładających się na nie funkcji ekologicznych.

1.3.2. Sieć osadnicza

Podstawową organizację węzłową przestrzeni województwa tworzy struktura ośrodków sieci osadniczej, która hierarchizuje poszczególne elementy systemu osadniczego ze względu na relacje zachodzące pomiędzy ośrodkami a ich bezpośrednim otoczeniem obsługiwanym przez te ośrodki.
Dominującą pozycję w strukturze funkcjonalno-przestrzennej osadnictwa regionu zajmuje aglomeracja trójmiejska - strefa zurbanizowana, skupiająca działalność produkcyjną bezpośrednio i pośrednio związaną z morzem (przemysł okrętowy, portowy, petrochemiczny, transport i spedycja morska, wyspecjalizowane usługi związane z turystyką i rybołówstwem), jak również usługi ponadregionalne (nauka, edukacja, kultura, ochrona zdrowia, administracja). Charakteryzuje ją spoistość i złożoność oraz relatywnie wysoka intensywność wykorzystania przestrzeni. Jednocześnie przestrzeń aglomeracji ma wiele mankamentów i problemów rozwojowych istotnych z punktu widzenia społecznego, gospodarczego i ekologicznego. Należą do nich:

• podstawowe mankamenty strukturalne (monofunkcyjne koncentracje jednorodnych miejsc pracy i zamieszkania, słabo ukształtowane ośrodki centralne)
• dysproporcje w sferze społecznej i technicznej (ograniczone możliwości zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych i usługowych; niedorozwój systemów komunikacji i inżynierii miejskiej; niedostatki warunków zróżnicowanego wypoczynku)
• niezadowalający w wielu miejscach stan środowiska i poziom ładu przestrzennego
• pogarszające się ekologiczne warunki życia (m.in. nieliczne i słabnące powiązania ekologiczne między Trójmiejskim Parkiem Krajobrazowym i pasem przymorskim oraz innymi obszarami aglomeracji)
• rozrastanie się przestrzenne struktury przy niedostatecznym stopniu wykorzystania miejsc centralnych i małej spoistości.

Aglomeracja, którą, poza Gdańskiem, Gdynią i Sopotem składającymi się na Trójmiasto, tworzą także Pruszcz Gdański, Rumia, Reda, Wejherowo oraz w coraz większym stopniu części gmin sąsiednich, nie jest strukturą zamkniętą. Kształtowanie się pasma zachodniego dotyczy Żukowa, Kolbud, Kartuz, Chmielna, a nawet Sierakowic; pasma północnego: Kosakowa, Pucka, Luzina; potencjalne pasmo kreują Pruszcz Gdański oraz Pszczółki; powstaje region urbanizujący się sięgający do Zblewa i Czarnej Wody.
Najważniejszą rolę w zakresie organizacji pozaaglomeracyjnej przestrzeni województwa pełni ponad 100-tysięczny ośrodek miejski Słupska o znaczeniu podregionalnym, który ogniskuje aktywność społeczno-gospodarczą w północno-zachodniej części województwa i pełni dla niej ważne funkcje ogólnowojewódzkie. Ponadto ważną rolę w strukturze regionu pełnią: Wejherowo, Lębork, Tczew, Malbork, Kwidzyn, Starogard Gdański i Chojnice. W układzie osadniczym województwa kształtują się lokalne pasma osadnictwa wiejskiego, które wraz z mniejszymi miastami, podporządkowane są z reguły dużym ośrodkom miejskim tzw. ośrodkom węzłowym, pod wpływem których się ukształtowały i funkcjonują..

1.3.3. Układy pasmowe

Infrastruktura tworzy układy pasmowe. System komunikacyjny województwa charakteryzują:

• duże węzły transportowe morskie i lotnicze, umożliwiające przeładunek towarów i pasażerów na układ lądowych dróg komunikacyjnych
• pasma podstawowe wychodzące w 4 kierunkach od aglomeracji trójmiejskiej: południowym w korytarzu wzdłuż Wisły z istniejącą magistralną linią kolejową i planowaną autostradą A1; zachodnim do Słupska i dalej do Szczecina i Berlina; wschodnim do Elbląga i dalej do Kaliningradu (z odgałęzieniem do Warszawy); północnym od portów Gdańska i Gdyni do krajów skandynawskich
• pasma pozostałe o niższych parametrach, ale odgrywające ważną rolę w powiązaniach wewnątrzregionalnych oraz w dostępie zewnętrznym zwłaszcza do terenów turystyczno-rekreacyjnych.

Infrastruktura techniczna o znaczeniu międzynarodowym, krajowym i regionalnym, którą tworzą linie elektroenergetyczne najwyższych i wysokich napięć, sieci telekomunikacyjne, gazociągi wysokiego ciśnienia oraz rurociągi paliw i produktów naftowych prowadzona jest w następujących korytarzach:

• północno-zachodni z Gdańska przez Wejherowo, Lębork i Słupsk do Koszalina
• południowo-wschodni z Gdańska przez Tczew, Malbork, Kwidzyn do Grudziądza
• południowy z Człuchowa przez Chojnice do Bydgoszczy.

Największe zagęszczenie sieci i urządzeń infrastruktury technicznej występuje wokół dzielnic portowo-przemysłowych Gdańska i Gdyni oraz w dolinie Wisły w rejonie Kwidzyna.

1.3.4. Układy strefowe

Układy strefowe struktury zagospodarowania przestrzennego tworzą: kompleksy wypełniające przestrzenie między pasmami; składają się na nie obszary rolnicze, leśne, tereny rekreacyjne oraz o funkcjach ekologicznych. Są to przede wszystkim:

• nadmorskie pasma rekreacyjne (miejscowości nadmorskich)
• typowe strefowo rozmieszczone układy, głównie pojezierne związane z wyodrębniającymi się zespołami jezior i kompleksami leśnymi
• kompleksy rolnicze o wysokich wartościach dla produkcji rolnej zwłaszcza w dolinie Wisły i jej delcie oraz w sąsiedztwie, a także w pasach: północnym od Kosakowa do Ustki oraz południowym od Chojnic do miasta Czarne.

Wysoki stopień zainwestowania rekreacyjnego i intensywności użytkowania przestrzeni przez uczestników różnych form rekreacji cechuje Mierzeję Helską, pas trójmiejski oraz tereny Pojezierza Kaszubskiego; mniejszy - pas nadmorski na zachód od Nadmorskiego Parku Krajobrazowego oraz obszar Borów Tucholskich. Cechą charakterystyczną jest szybko narastające zainwestowanie stref położonych blisko aglomeracji na cele wypoczynku świątecznego, w połączeniu z lokalizacją rezydencjalnego budownictwa mieszkaniowego.

1.4. OBSZARY FUNKCJONALNE



W rezultacie przeprowadzonej analizy rozmieszczenia użytkowania i zagospodarowania oraz przekształceń przestrzeni województwa można wyróżnić w jego strukturze niektóre specyficzne obszary charakteryzujące się trwałym występowaniem stabilnego zestawu określonych funkcji podstawowych i komplementarnych - są to obszary funkcjonalne województwa pomorskiego:

• nadmorska aglomeracja Trójmiasta obejmująca obszar najbardziej zurbanizowany o charakterze miejskim oraz obszar jej ekspansji kształtowany pod wpływem miast tworzących aglomerację
• nadmorskie pasmo wybrzeża Morza Bałtyckiego o strukturze funkcjonalnej wyraźnie pasmowej, nawiązującej funkcjonalnie i pod względem sposobów zagospodarowania w sposób ścisły do sąsiedztwa morza i zależności z tego wynikających, z dominacją funkcji środowiskowych i ochrony brzegu morskiego, funkcji rekreacyjnych i eksploatacji zasobów morza, głównie rybołówstwa, a także ochrony granicy państwa
• dolina dolnej Wisły i jej delta - Żuławy Wiślane i ich najbliższe sąsiedztwo ze szczególnymi formami rozwoju rolnictwa i przetwórstwa rolnego oraz innych rodzajów produkcji opartych na rozwiniętej sieci osadniczej i infrastrukturze technicznej przebiegającej przez ten obszar; sieć osadnicza jest zróżnicowana i wykazuje dobre powiązania wewnątrz tego obszaru, jak i z obszarami sąsiednimi, także położonymi poza województwem (Elbląg, Grudziądz)
• rozległe obszary leśno-pojezierne, obejmujące tereny w 2 kompleksach - zachodnim pomorskim oraz wschodnim iławskim, zajmujące największą część województwa i znacznie wewnętrznie zróżnicowaną, gdyż zawierają zarówno określone zespoły jezior z dużym udziałem lasów, gdzie dominuje gospodarka leśna oraz rozwija się turystyka, zespoły jezior z małym udziałem lasów, gdzie dominuje działalność produkcyjna i przetwórcza związana z rolnictwem i innymi dziedzinami produkcji i usług oraz występuje rozwinięta gospodarka turystyczna, a także obszary o dominującej funkcji gospodarki leśnej z udziałem funkcji rekreacyjnych; wszystkie te obszary pełnią istotne funkcje środowiskowe
• obszary intensyfikacji produkcji rolnej położone w trzech kompleksach - na zachód od doliny dolnej Wisły, w północnej części województwa oraz w rejonie chojnicko-człuchowskim; dominująca funkcja produkcji rolnej i przetwórstwa zarówno rolnego, jak i leśnego, materiałów budowlanych i innych wzbogacana usługami, w tym turystycznymi, stanowi wyróżnik dla tego obszaru
• strefy kształtowane przez korytarze rozwojowe - rozwijające różnorodne działalności przede wszystkim powiązane z rozwojem infrastruktury technicznej przebiegającej w układzie równoleżnikowym: północny łączący aglomerację ze Słupskiem i Szczecinem, południowym przebiegającym przez Starogard Gdański i Chojnice w kierunku Berlina.

Każdy z tych obszarów funkcjonalnych charakteryzuje się swoistą wewnętrzną strukturą przestrzenną zagospodarowania i podlega specyficznym dla siebie procesom przekształceń. W dostosowaniu do charakteru tych obszarów winny być formułowane zróżnicowane terytorialnie zasady zagospodarowania przestrzennego.
W poszczególnych obszarach funkcjonalnych można wyróżnić jednostki terytorialne różniące się pod względem charakteru i zaawansowania procesów przekształceń. Czynniki warunkujące rozwój (ograniczające i stymulujące) i kształtujące procesy przekształceń stanowią najważniejsze przesłanki do wyróżnienia obszarów problemowych, dla których należy różnicować kierunki polityki przestrzennej, stosownie do rodzaju i wagi występujących problemów.

Strukturę zarządzania przestrzenią, w tym wyróżnionych obszarów funkcjonalnych przedstawia rysunek



2. UWARUNKOWANIA ZEWNĘTRZNE ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA

2.1. WPŁYW PROCESÓW GLOBALNYCH I EUROPEJSKICH NA WOJEWÓDZTWO
2.1.1. Megatrendy i wyzwania rozwoju

Współczesne użytkowanie i zagospodarowanie przestrzeni odbywa się pod wpływem globalnych i europejskich megatrendów rozwoju :

• cywilizacja informacyjna i społeczeństwo wiedzy sprawiają, że w przekształceniach przestrzeni rozmieszczenie surowców i majątku produkcyjnego odgrywa coraz mniejszą rolę, rośnie zaś rola zasobów ludzkich, a powszechny dostęp do informacji redukuje peryferyjność, ułatwia pogłębianie wiedzy, wspomaga przedsiębiorczość, powiększa zdolność tworzenia nowych miejsc i form pracy, przyczynia się do wyrównywania warunków życia ludności i staje się znaczącym stymulatorem rozwoju regionalnego i lokalnego
• postęp naukowo-techniczny i innowacje kształtują przewagę konkurencyjną regionów; motorem rozwoju w coraz wyższym stopniu staje się sektor zaawansowanej techniki
• globalizacja gospodarki związana z integracją z przestrzenią europejską - determinuje funkcjonowanie i konkurencyjność przestrzeni województwa w układzie globalnym i europejskim; wymusza poprawę dostępności przez modernizację i rozbudowę zintegrowanego systemu transportu oraz dostosowanie struktur przestrzennych do europejskiego systemu gospodarki przestrzennej
• procesy demograficzne i migracje wraz z otwarciem gospodarek w istotny sposób kształtują podaż zasobów pracy stanowiących determinantę rozwoju. Polska, a zwłaszcza województwo charakteryzujące się dodatnim przyrostem naturalnym, będzie podlegała procesom migracji związanej z nauką i pracą
• trwały i zrównoważony rozwój - określa nowe wartości, formułuje uwarunkowania i kryteria rozwoju przestrzennego zagospodarowania oraz długofalowe cele strategiczne, oparte na poszanowaniu i wykorzystaniu wartości środowiska. Województwo jako składnik polskiej przestrzeni znajduje się pod wpływem 2 aktualnych wyzwań - są nimi:
• rozwój demokracji - wyzwanie polityczne wyznaczające kryteria kształtowania organizacji terytorialnej zgodnie z regułami otwartego społeczeństwa obywatelskiego i zdecentralizowanego państwa unitarnego
• integracja z przestrzenią europejską - wyzwanie tworzące warunki włączenia Polski i jej regionów do światowych biegunów przyspieszonego rozwoju.

2.1.2. Wkomponowanie przestrzeni województwa w europejskie struktury przestrzenne



Niezbędne jest włączenie się województwa pomorskiego we wdrażanie polityki rozwoju i równoważenia przestrzennego Unii Europejskiej, wyrażonej w dokumencie Europejska perspektywa rozwoju przestrzennego . Określono w nim trzy następujące dążenia rozwoju przestrzennego:
spójność gospodarcza i społeczna
ochrona i utrzymanie zasobów naturalnych i dziedzictwa kulturowego
bardziej zrównoważona konkurencyjność obszaru Europy.
Celami rozwoju przestrzennego są:
rozwój policentrycznego i zrównoważonego systemu urbanizacji i wzmocnienie związków zachodzących między terenami miejskimi i wiejskimi (...)
promocja zintegrowanych koncepcji transportu i łączności (...)
kształtowanie i ochrona środowiska przyrodniczego i dziedzictwa kulturowego poprzez właściwe zarządzanie.

Kształtowanie sieci osadniczej - system urbanizacji i rozwój obszarów wiejskich W procesie europejskiej konkurencji wartości renty położenia dla lokalizacji kapitału i przedsiębiorczości oraz usług publicznych następować będzie rozwój europoli - ośrodków o znaczeniu europejskim. W województwie pomorskim pośród nich wskazana została aglomeracja Trójmiasta.
W okresie najbliższych 10 - 15 lat nastąpi spójne powiązanie rolnictwa z gospodarką UE. Związane z tym będzie jego pełne urynkowienie i stopniowy spadek zatrudnienia. Spowoduje to konieczność stworzenia w Polsce w okresie najbliższych 10 - 15 lat około 1,5 - 3 mln nowych, pozarolniczych miejsc pracy dla mieszkańców wsi.

Powiązania infrastrukturalne
Polska rozwiązania dotyczące układów sieci transportowych powinna dostosowywać do wymogów dyrektywy nr 1692/96/WE Unii Europejskiej z 23 lipca 1996 roku, obejmującej wszechstronne wytyczne dla wszystkich rodzajów transportu. Obligatoryjne dla strony polskiej zobowiązania międzynarodowe wynikają z podpisanych przez Polskę umów międzynarodowych dotyczących transportu, mianowicie:
AGC - umowa o międzynarodowych połączeniach sieci kolejowych
AGTC - umowa o międzynarodowych przewozach transportem kombinowanym
AGR - umowa o głównych drogach samochodowych
ustalenia II i III Paneuropejskiej Konferencji Ministrów Transportu na Krecie w 1994 r. i w Helsinkach w 1997 r.

Wymogi wejścia do UE wyznaczają m.in. konieczność dostosowania infrastruktury transportowej do podstawowych standardów technicznych:

• podniesienia nośności na najważniejszej części dróg międzynarodowych (AGR) do 115 kN/oś
• podniesienia prędkości na sieci AGC i AGTC dla pociągów pasażerskich do 160 km/h, a pociągów towarowych do 120 km/h oraz nośności linii do 225 kN/oś
• dostosowania dróg wodnych do wymogów międzynarodowych AGN
• modernizacji sieci drogowej i kolejowej, portów morskich i portów żeglugi śródlądowej oraz portów lotniczych, położonych w paneuropejskich korytarzach transportowych w zgodzie ze standardami technicznymi, uzgodnionymi w umowach międzynarodowych.

Na lata 1999 - 2002 planowane jest dostosowanie infrastruktury ochrony granicy państwowej i kontroli ruchu granicznego do wymogów Układu z Schengen i traktatu amsterdamskiego. Przewidywana jest zmiana systemu ochrony granicy morskiej (w tym rozbudowa sieci strażnic) oraz zapewnienie ochrony szlaków tranzytowych. Zamierzone przystąpienie Polski do Międzynarodowej Agencji Energii (IEA) wymaga:

• rozwoju połączeń systemów energetycznych, głównie elektroenergetycznego i gazowego, z krajami UE oraz krajami CEFTA
• zaprzestania produkcji w elektrociepłowniach o dużej emisji zanieczyszczeń do po
• wietrza przesunięcia źródeł wytwarzania energii z południa na północ.

Ochrona przyrody, dziedzictwa kulturowego i krajobrazu - tworzy uwarunkowania związane z koniecznością:

• prawnego utrwalenia krajowego systemu ochrony środowiska i powiązania go z systemem europejskim
• aktywnej ochrony środowiska obszarów niezdegradowanych, stanowiących główny potencjał przyrodniczy kraju, ważny także dla Europy.

Uwzględniania na poziomie regionalnym wymagają europejskie koncepcje ochrony przyrody NATURA 2000 i CORINE Biotopes.

Program CORINE jest europejskim programem koordynacji informacji o środowisku. Jeden z jego członów - CORINE Biotopes identyfikuje i opisuje miejsca, szczególnie istotne dla zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy. Polska baza danych zawiera ich łącznie 956. Ogółem na obszarze województwa pomorskiego znalazły się (w całości lub częściowo) 62 spośród wymienionej liczby (w tym 16 cząstkowych i 19 o powierzchni poniżej 100 ha). Stały się one podstawą typowania ostoi przyrody dla wdrażanego w Europie Systemu NATURA 2000. W europejskich koncepcjach ochrony przyrody największe znaczenie przypisuje się obecnie tworzeniu Europejskiej Sieci Obszarów Chronionych NATURA 2000. Do jej utworzenia zobligowane są wszystkie kraje Unii Europejskiej. Jej podstawę stanowią przyjęte w Unii Europejskiej dyrektywy: Ptasia (79/409/EWG o ochronie dziko żyjących ptaków) i Siedliskowa (92/43/EWG o ochronie naturalnych siedlisk oraz dziko żyjącej fauny i flory). W projekcie wytypowano 231 obszarów (184 podstawowe i 47 rezerwowych), stanowiących około 13,5% powierzchni kraju. W sieci przeważają ostoje duże powyżej 1000 ha. Obszary te obejmują zarówno Specjalne Obszary Ochrony wytypowane dla siedlisk i gatunków na podstawie Dyrektywy Siedliskowej oraz Obszary Specjalnej Ochrony wytypowane jako istotne w skali kraju miejsca lęgowe dla gatunków ptaków z Dyrektywy Ptasiej. "Raport końcowy Koncepcji sieci Natura 2000 w Polsce", udostępniony przez Ministerstwo Środowiska w 2001 roku, ustala wstępnie listy obszarów NATURA 2000. Województwo pomorskie znalazło się w przedstawionym projekcie sieci NATURA 2000 na 11. miejscu wśród 16 województw, z zaproponowaną do ochrony powierzchnią obejmującą łącznie 9,28% województwa, ujętą w 24 obszarach. Większość wytypowanych obszarów objęta jest już ochrona prawną. Włączenie do sieci NATURA 2000 nada wyznaczonym obszarom status międzynarodowy. Światową rangę, określoną na mocy konwencji międzynarodowych, uzyskał Słowiński Park Narodowy, uznany w 1977 roku za Światowy Rezerwat Biosfery, w ramach programu Człowiek i Środowiska (MaB) UNESCO. Obecnie przygotowywany jest z wniosek o uznanie za taki obiekt także Parku Narodowego Borów Tucholskich wraz z szerokim otoczeniem. Ponadto Słowiński Park Narodowy oraz trzy inne obszary chronione - Nadmorski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Mierzeja Wiślana oraz Rezerwat Przyrody Kępa Redłowska - znalazły się w międzynarodowej sieci obszarów chronionych regionu Morza Bałtyckiego - tworzonej w ramach konwencji helsińskiej.
Konieczne staje się też uwzględnienie działań podjętych dla objęcia ochroną obszaru Zalewu Wiślanego i zintegrowanie jej z otaczającymi Zalew parkami krajobrazowymi, a w dalszej perspektywie być może utworzenie ponadgranicznego, międzynarodowego obszaru chronionego.

2.2. WSPÓŁPRACA BAŁTYCKA



Województwo pomorskie jest aktywnym uczestnikiem współpracy 11 krajów regionu Morza Bałtyckiego, w których mieszka łącznie 103 mln mieszkańców. Region ten posiada niską gęstość zaludnienia w porównaniu z UE - 44 M/km2. Większą część obszaru lądowego stanowią lasy i użytki rolne, wyróżniają go również duże zasoby wód słodkich. Region odgrywa znaczącą rolę w systemie gospodarczym świata. W 1998 r. PKB wszystkich 11 krajów regionu odpowiadał ok. 40% PKB wytwarzanego w UE.
W regionie leży 10 obszarów metropolitalnych, z których każdy ma milion lub więcej mieszkańców. Jest głównym obszarem aktywności w Europie w zakresie technologii informatycznych i telekomunikacyjnych. Ma rozrastającą się sieć połączeń lotniczych - ponad 30 bezpośrednich międzynarodowych. Promy i linie żeglugi towarowej stanowią przedłużenie połączeń drogowych i kolejowych. Około 45% handlu zagranicznego Rosji przechodzi przez porty bałtyckie.
Region Morza Bałtyckiego charakteryzują olbrzymie dysproporcje w poziomie dobrobytu. Występują one również w poszczególnych krajach, pomiędzy krajowymi centrami wzrostu a regionami peryferyjnymi. Szczególnym zagrożeniem dla spójności jest istnienie rozległych obszarów o względnie dużej gęstości zaludnienia i obszarów silnie uzależnionych od niskoproduktywnego rolnictwa, posiadających słabo rozwinięty system miast. Brak jest wysokiej klasy infrastruktury oraz usług transportowych, które byłyby w stanie powiązać obszary południowej części RMB, łącząc w ten sposób republiki bałtyckie z Europą Zachodnią.
Inicjatywa VASAB 2010 jest programem współpracy realizowanym pod auspicjami ministrów odpowiedzialnych za planowanie i rozwój przestrzenny w krajach leżących w basenie Morza Bałtyckiego. Tworzy ponadnarodową wizję i strategię rozwoju i zmierza do ustalenia wspólnych przyszłych ram struktury przestrzennej obszaru bałtyckiego dla podejmowania decyzji w zakresie rozwoju przestrzennego na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. Nie jest ona formalnie obowiązująca, lecz stanowi wskazówki dla władz państwowych, regionalnych i lokalnych oraz informacje dla inwestorów i sektora finansowego. Strategie koncentrują się na aspektach ponadnarodowych oraz interesach całego obszaru bałtyckiego. Kluczowe pola tematyczne VASAB:

• współpraca regionów miejskich w dziedzinie zagadnień zrównoważonego rozwoju
• strategiczne obszary rozwoju ważne dla ponadnarodowej integracji wewnątrz RMB
• ponadnarodowe połączenia transportowe istotne dla integracji wewnątrz RMB oraz integracji europejskiej
• zróżnicowanie i wzmocnienie obszarów wiejskich
• rozwój ponadnarodowej sieci obszarów zielonych i obejmujących kulturowe krajobrazy
• zintegrowany rozwój przestrzenny stref brzegowych i wysp.

Uruchomienie programu Interreg IIC i IIIB umożliwia pełniejszą realizację strategii VASAB 2010. Współpraca krajów bałtyckich w ramach tego programu ma być wsparta znacznymi funduszami, które za pośrednictwem PHARE CBC będą także dostępne dla polskich beneficjentów.
Instytucje rządowe i samorządowe uczestniczące w pracach Polskiego Komitetu VASAB 2010 zaproponowały listę następujących zagadnień kluczowych dla wzmocnienia spójności przestrzennej Polski północnej:

1. Zintegrowany i zrównoważony rozwój w obszarze rozwojowym regionu Południowego Bałtyku (Łuk Szafirowy)
2. Powiązania małych portów bałtyckich
3. Sieciowa turystyka kwalifikowana, sieci dziedzictwa kulturowego i wartości przyrodniczych
4. Wodny szlak turystyczny: Zalew Wiślany (Kaliningrad) - Nogat - Wisła - Noteć - Warta - Berlin / Szczecin
5. Zintegrowany rozwój i zarządzanie w strefie brzegowej
6. Hanzeatycki szlak rowerowy
7. Sieć miast - sieć współpracy - obszary wiejskie
8. Edukacja w zakresie bałtyckiej Agendy 21.

Na V konferencji ministrów odpowiedzialnych za planowanie i rozwój przestrzenny państw regionu Morza Bałtyckiego w Wismarze 21 września 2001 r. przyjęto projekt deklaracji wismarskiej, w której uwzględniono m.in.:

• wdrażanie międzysektorowych koncepcji rozwoju i działań pilotowych w obszarach o strategicznym znaczeniu dla integracji regionu Morza Bałtyckiego (zwłaszcza współpraca wzdłuż Łuku Południowego Bałtyku z włączeniem obwodu kaliningradzkiego oraz współpraca w południowo-zachodniej i centralnej części regionu bałtyckiego)
• ocena z punktu widzenia rozwoju przestrzennego i przedsięwzięć rozwojowych w sferze intermodalnych systemów transportowych: panbałtyckich i Sieci Transeuropejskich, ze zwróceniem uwagi na zrównoważone struktury regionalne oraz oddziaływania środowiskowe (zwłaszcza wsparcie dla połączenia kolejowego pomiędzy republikami bałtyckimi a Europą Środkową przez Berlin)
• wspieranie rozwoju regionów i miast oraz znajdujących się w kryzysie z powodu transformacji gospodarczej
• doskonalenie metodyki zintegrowanego zarządzania obszarami przybrzeżnymi i wyspami, rozszerzając także planowanie przestrzenne na obszary morskie
• promowanie idei ponadnarodowych "sieci zielonych obszarów i korytarzy", zapewniających w sposób elastyczny wdrażanie programu UE Natura 2000.

Konwencja o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego ma zastosowanie do obszaru Morza Bałtyckiego łącznie z morskimi wodami wewnętrznymi. Polska, jako jedna ze stron, zobowiązana jest podjąć wszelkie środki zapobiegające i eliminujące zanieczyszczenia w celu popierania odnowy ekologicznej obszaru Morza Bałtyckiego i zachowania jego równowagi ekologicznej. Dotyczy to również zanieczyszczeń morza, pochodzących ze źródeł lądowych i wymaga podjęcia odpowiednich środków na obszarze zlewni Morza Bałtyckiego. W przypadku projektowanej działalności, która może wywrzeć znaczący ujemny wpływ na środowisko morskie obszaru Morza Bałtyckiego, wymagającej oceny oddziaływania na środowisko, należy powiadomić Komisję Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku oraz każdą umawiającą się stronę, która może być dotknięta przez transgraniczne oddziaływanie na obszar Morza Bałtyckiego.

Baltic 21 - regionalna Agenda 21 dla regionu Morza Bałtyckiego tworzona jest na podstawie deklaracji premierów państw Morza Bałtyckiego przyjętej w 1996 roku w Visby. Celem jest przyjęcie strategii działań i współpracy państw RMB na rzecz zrównoważonego i odtwarzalnego, kontrolowanego rozwoju społeczno-gospodarczego. Formułuje je dla siedmiu sektorów gospodarki, charakterystycznych dla regionu - transportu, energetyki, przemysłu, rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa i turystyki. Bałtycka Agenda 21 jest procesem politycznym, aktywizującym udział społeczeństwa, jego struktur samorządowych, instytucji i podmiotów gospodarczych w podejmowaniu decyzji. W regionie Morza Bałtyckiego program dotyczy 9 państw graniczących bezpośrednio z morzem, a 14 położonych w obszarze zlewniowym.
Priorytetowym celem współpracy państw RMB jest stała poprawa warunków życia i pracy mieszkańców regionu z uwzględnieniem idei podtrzymywalności i odtwarzalności zasobów naturalnych oraz ochrony środowiska naturalnego. Działalność gospodarcza człowieka musi być więc limitowana poprzez naturalne możliwości ekosystemu i ograniczone zasoby surowców naturalnych oraz konieczność przekazania środowiska naturalnego w niepogorszonym stanie kolejnym pokoleniom.
Warunkiem realizacji celu podstawowego jest m.in. bardziej efektywne i wydajne gospodarowanie zasobami naturalnymi, w tym gruntami, poprzez zintegrowane planowanie przestrzenne, stosujące poniższe zasady:

• polityka rozwojowa struktur miejskich i regionalnych powinna być opracowana w oparciu o ocenę możliwości istniejącego systemu, co powinno prowadzić do bardziej policentrycznych i zrównoważonych struktur miejskich, oszczędnie wykorzystujących nowe grunty
• należy upowszechniać struktury przestrzenne i infrastrukturę zapewniające minimalizację zużycia energii dla celów transportu i ogrzewania, ograniczające zużycie paliw kopalnych i emisję zanieczyszczeń do środowiska. Baltic 21 jest założeniem wielopłaszczyznowym, multidyscyplinarnym i wymaga wspólnego działania wielu podmiotów i struktur. Pośród celów sektorowych, formułowanych w procesie powstawania programu, należy wymienić:
• wsparcie harmonizacji struktur - dyrektyw UE, rekomendacji HELKOM-u i krajowych regulacji prawnych
• podnoszenie lokalnych zdolności wykorzystywania technik planowania i zarządzania ochroną środowiska
• poprawę poziomu usług w gospodarce wodno-ściekowej i gospodarce odpadami stałymi i niebezpiecznymi, zwłaszcza na terenach miejsko-przemysłowych - eliminacja i ograniczanie punktowych źródeł zanieczyszczeń
• zapobieganie zanieczyszczeniom pochodzącym z rozproszonych źródeł - rolnictwa i osiedli wiejskich, a także emitowanych wzdłuż przebiegów tras komunikacyjnych
• uwzględnienie problemów wynikających ze wzrostu transportu ropy naftowej w regionie - system zapobiegawczego ostrzegania podczas transportu ładunków niebezpiecznych
• zintegrowane zarządzanie wodami transgranicznymi, terenami zalewowymi przybrzeżnymi i terenami podmokłymi
• wprowadzenie kategoryzacji "zielonych punktów" - tereny posiadające ważne wartości przyrodnicze, zwłaszcza jeziora lub tereny podmokłe hydrologicznie połączone z ekosystemami wybrzeża, redukujące wpływ biogenów i metali ciężkich do rzek wpadających do Bałtyku
• uwzględnienie problemów przestarzałych zakładów przemysłowych i byłych terenów wojskowych - wybrane miejsca powinny być włączone na listę "gorących punktów"
• rekomendację łagodnej turystyki w obszarze bałtyckim - przyjaznej dla środowiska z uwzględnieniem celów, zasad i zobowiązań konwencji o różnorodności biologicznej, minimalnych standardów ochrony linii brzegowej oraz regulacji dotyczących użytkowania terenu w strefach nadmorskich. Turystyka na obszarach chronionych nie może naruszać podstawowych priorytetów dla tych obszarów
• objęcie krytyczną analizą dużych projektów turystycznych (parki wypoczynku, rozrywki, tematyczne; skoncentrowana baza noclegowa, inwestycje komunikacyjne).

Szczególną rolę w procesach integracyjnych przestrzeni wokół Bałtyku odgrywa współpraca transgraniczna realizowana w ramach euroregionu Bałtyk. Współpraca ta obejmuje województwa i gminy z sześciu krajów: Polski, Rosji, Litwy, Łotwy, Szwecji i Danii. Uczestniczy w niej m.in. województwo pomorskie i 49 gmin z jego terytorium. Polski raport , stanowiący wstępną fazę dyskusji nad opracowaniem strategii rozwoju współpracy transgranicznej w południowo-wschodniej części regionu Morza Bałtyckiego, określa następujące priorytety działania:
rozwój kontaktów międzyludzkich budujących demokrację lokalną
rozbudowa i modernizacja infrastruktury komunikacyjnej
rozwój turystyki
ochrona i kształtowanie środowiska przyrodniczego
poprawa bezpieczeństwa i przeciwdziałanie patologiom społecznym.

2.3. UWARUNKOWANIA WYNIKAJĄCE Z KONCEPCJI POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU ORAZ INNYCH KRAJOWYCH DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH

2.3.1. Cele strategiczne gospodarowania przestrzenią i narzędzia ich realizacji

Podstawowym długookresowym celem polityki społeczno-gospodarczej jest zapewnienie wzrostu dobrobytu polskich rodzin (potrzeb materialnych i lepszego życia w zdrowym środowisku umożliwiających korzystanie z podstawowych praw ludzkich), umocnienie ich samodzielności materialnej oraz poczucia bezpieczeństwa (zapewniającego realizację zasady sprawiedliwości społecznej i bezpieczeństwa ekologicznego).
Dla zagwarantowania niezbędnej kompleksowości i skuteczności tego celu przygotowana została Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju oraz przygotowywana jest Długofalowa strategia rozwoju regionalnego kraju
Generalnym założeniem Koncepcji... jest strategia dynamicznego równoważenia rozwoju umożliwiająca aktywne i świadome kształtowanie procesu stopniowej likwidacji istniejących dysproporcji oraz konsolidacji priorytetowych celów strategicznych z globalnymi europejskimi megatrendami rozwoju przez realizację polityki:

• polaryzacji aktywności społeczno-gospodarczej w celowo wybranych węzłach i pasmach systemu przestrzennego zagospodarowania kraju (europole, krajowe ośrodki równoważenia rozwoju, pasma dynamizujące rozwój)
• aktywnego wyrównywania ukształtowanych historycznie i pojawiających się w procesie tego rozwoju dysproporcji w poziomie zagospodarowania kraju
• kształtowanie na tej drodze zarówno warunków przestrzennych synergicznie przyspieszających rozwój zgodny z parametrami europejskimi, jak i warunków tworzących "szansę dla każdego" bez względu na miejsce funkcjonowania w otwartym społeczeństwie obywatelskim.

Celem generalnym wskazanym w Koncepcji... jest historyczna konieczność i szansa dynamizacji rozwoju i osiągnięcia na tej drodze europejskich standardów życia społeczeństwa poprzez istotne zwiększenie konkurencyjności gospodarki narodowej w otwartym systemie światowym. Na system celów strategicznych z nim współzależnych składają się:

• kształtowanie mechanizmów generujących efektywny ekonomicznie rozwój społeczno-gospodarczy
• stopniowa, lecz stała i społecznie odczuwalna poprawa standardu cywilizacyjnego społeczeństwa
• ochrona i racjonalne kształtowanie środowiska przyrodniczego
• ochrona dziedzictwa kulturowego
• podnoszenie bezpieczeństwa państwa.

Do realizacji celów strategicznych niezbędne jest kształtowanie struktur przestrzennych:

1. nawiązujących do europejskiego systemu gospodarki przestrzennej
2. tworzących warunki efektywnego gospodarowania
3. umożliwiających poprawę jakości życia społeczeństwa, niezależnie od zróżnicowanych przestrzennie warunków: środowiska i cywilizacyjnych
4. hamujących degradację środowiska przyrodniczego, umożliwiających aktywną ochronę jego wartości
5. umożliwiających ochronę krajobrazu kulturowego i pojedynczych zabytków przed zniszczeniem, degradacją i dewaloryzacją
6. charakteryzujących się wzrostem walorów obronnych, zapewniających optymalne bezpieczeństwo i ochronę ludności, niezawodność i ciągłość funkcjonowania w warunkach wojennych oraz w wysokim stopniu odpornych na skutki lokalnych awarii i klęsk żywiołowych.

Wskazane jest racjonalizowanie struktury przestrzennego zagospodarowania przez przedsięwzięcia adaptacyjne i modernizacyjne. W ramach podejścia adaptacyjnego należy przestrzegać zasady porządkowania środowiska przyrodniczego i kulturowego, możliwie bez użycia dużych nakładów inwestycyjnych.

2.3.2. Główne kierunki polityki przestrzennej kraju w odniesieniu do województwa pomorskiego



Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, wskazując potrzebę prowadzenia selektywnej restrukturyzacji, zaleca promować politykę stopniowej modernizacji wspieranej przez aktywizacyjne oddziaływanie ogniw restrukturyzowanych oraz stref i ośrodków dynamizowanych w wyniku otwarcia na przestrzeń europejską (aktywizacja stref przygranicznych, rekreacyjnych, pasm i ośrodków dynamizujących rozwój).
Rozwojowi województwa pomorskiego sprzyja zwornikowe położenie w przestrzeni europejskiej. Jego elementami są:

• aglomeracja trójmiejska o potencjalnym europejskim znaczeniu, z szansami wzmocnienia w systemie miast Europy bałtyckiej w wyniku rozwoju logistyki transportowej, handlu międzynarodowego, usług wyższego rzędu, nauki, kultury oraz obsługi ruchu turystycznego
• kształtowane pasma przyspieszonego rozwoju, z osiami konstrukcyjnymi w postaci europejskich korytarzy komunikacyjnych, przebiegające przez woj. pomorskie, o kluczowym znaczeniu dla integracji Polski z Europą: centralna część województwa wraz z aglomeracją Trójmiasta leży w obrębie VI europejskiego korytarza infrastruktury o kluczowym znaczeniu dla integracji obszaru bałtyckiego z Europą Środkowo-Wschodnią i Południową, przez północną część województwa przebiega korytarz infrastruktury o potencjalnym znaczeniu dla integracji regionów południowego Bałtyku
• przestrzeń przyrodnicza o znaczeniu europejskim dla ekologii i rekreacji -Koncepcja.... wydziela w obrębie województwa dwa obszary ze względu na zróżnicowanie środowiska przyrodniczego: pojezierza z zachowanymi walorami przyrodniczymi i ważnymi obszarami źródliskowymi oraz region dolnej Wisły
• obszary turystyczne wraz z przebiegającymi przez obszary nadmorskie i pojezierne trasami turystycznymi:
  • łączącymi trzy największe obszary zurbanizowane Niemiec (Berlin, Hamburg, Zagłębie Ruhry) oraz obszary zurbanizowane Holandii i Belgii, z przestrzenią rekreacyjną pojezierzy: Meklemburskiego, Pomorskiego, Mazurskiego i Litewskiego
  • stanowiącymi integralne ogniwo tzw. Zielonego Pierścienia Bałtyckiego opasującego Morze Bałtyckie (łącznie z inicjatywą Zielonych Płuc Polski)
  • łączącymi Skandynawię z Europą Południową.

Wykorzystanie tych możliwości do generowania rozwoju społeczno-gospodarczego zależeć będzie głównie od wielkości popytu zewnętrznego i zasobów kapitałowych niezbędnych dla jego zaspokojenia.
Polityka determinująca procesy zagospodarowania przestrzennego winna godzić i integrować następujące elementy:
politykę ochrony i uwarunkowanego ekologicznie kształtowania przestrzeni
tendencje rozwoju demograficznego i społecznego
politykę w zakresie kształtowanie sieci osadniczej - ośrodków i pasm przyspieszonego rozwoju oraz elementów stabilizujących
politykę kształtowania sieci infrastruktury
politykę wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich
politykę leśną państwa
politykę w zakresie obrony narodowej i bezpieczeństwa wewnętrznego.

Polityka ochrony i uwarunkowanego ekologicznie kształtowania przestrzeni Wiodącą zasadą polityki ekologicznej państwa jest zapisana w Konstytucji RP zasada zrównoważonego rozwoju. Nakazuje ona prowadzenie działań w poszczególnych sektorach gospodarki i życia społecznego, gwarantujących zachowanie zasobów i walorów środowiska w stanie zapewniającym trwałe możliwości korzystania z nich przez obecne i przyszłe pokolenia. Wymaga zachowania trwałości funkcjonowania procesów przyrodniczych oraz naturalnej różnorodności biologicznej na poziomie krajobrazowym, ekosystemowym, gatunkowym i genowym.
Poza wymienionymi już wcześniej dokumentami w ostatnich latach przygotowano szereg innych długookresowych dokumentów strategicznych, określających działania na rzecz realizacji zasady zrównoważonego rozwoju oraz ochrony środowiska i jego bioróżnorodności. Realizacja ich powinna tworzyć korzystne warunki dla działań proekologicznych. Do dokumentów tych należą: Krajowa strategia ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej , Narodowa strategia edukacji ekologicznej - przez edukację do zrównoważonego rozwoju , Polityka leśna państwa , Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa , Program ochrony brzegów morskich .
Realizacja naczelnej zasady polityki ekologicznej wymaga stosowania konkretyzującej ją zasady regionalizacji - w odniesieniu do 3 rodzajów obszarów problemowych:

• silnie przekształconych i zdegradowanych lub zagrożonych degradacją, w której konieczna jest możliwie szybka i znacząca poprawa stanu środowiska restrukturyzacja przemysłu i likwidacja zaniedbań w zakresie infrastruktury ochrony środowiska
• o wysokich walorach przyrodniczych, wymagającą aktywnego przeciwdziałania ewentualnej degradacji, przede wszystkim poprzez zwiększanie powierzchni terenów podlegających różnym formom ochrony określonej przepisami prawa
• pośrednich o dominującej roli rolnictwa, gdzie zachowana jest względna równowaga rozwoju gospodarczego i środowiska. Politykę ekologiczną w tej strefie należy realizować poprzez ograniczanie lub łagodzenie potencjalnie niekorzystnych dla środowiska kierunków działalności gospodarczej (m.in. nadmiernie intensywny rozwój inwestycji budowlanych na obrzeżach miast i w sąsiedztwie dróg tranzytowych czy ewentualna intensyfikacja produkcji rolnej stymulowana integracją Polski z Unią Europejską).

W planowaniu przestrzennym należy uwzględnić również istotne dla polityki ekologicznej obszary funkcjonalne:

• szczególnej wrażliwości na antropopresję i szczególnym w skali kraju i Europy znaczeniu dla zachowania zasobów przyrodniczych i walorów krajobrazowych
• obszary leśne, zwłaszcza duże zwarte kompleksy
• obszary występowania deficytów wody
• obszary intensywnie zurbanizowane, aglomeracje miejskie
• tereny sąsiadujące z pasmami i węzłami infrastruktury transportowej o znaczeniu krajowym i międzynarodowym
• obszary występowania kopalin użytecznych oraz głównych zbiorników wód podziemnych
• obszary dobrych gleb, predestynowane do rozwoju intensywnego rolnictwa
• obszary słabych gleb, przeznaczone dla ekstensywnego rolnictwa proekologicznego i do produkcji zdrowej żywności, w oparciu o metody przyjazne dla środowiska
• tereny trwale nieprzydatne dla rolnictwa (tzw. grunty marginalne, przeznaczone pod zalesienie lub działalność nierolniczą
• obszary o wysokich walorach przyrodniczo-krajobrazowych, korzystne dla rozwoju turystyki
• pasma i węzły infrastruktury elektroenergetycznej wysokiego napięcia (powyżej 200 kV), wymagające odpowiedniego zagospodarowania ich bezpośredniego otoczenia oraz podejmowania działań ukierunkowanych na ograniczanie uciążliwości dla ludzi i środowiska
• poligony i bazy wojskowe, stanowiące źródło zagrożenia substancjami ropopochodnymi oraz innymi zanieczyszczeniami szczególnie niebezpiecznymi, a także hałasem. Wśród przestrzennych jednostek priorytetowych polityki ekologicznej, w których należy koncentrować działania inwestycyjne i restrukturyzacyjno-modernizacyjne, znalazły się z terenu woj. pomorskiego:
• wybrzeże Bałtyku
• tzw. gorące punkty w zlewni Wisły, posiadające znaczący wpływ na jakość wód Bałtyku
• obszary o szczególnych walorach przyrodniczych, do objęcia międzynarodowymi rejestrami (rezerwaty biosfery, obszary wodno-błotne wg konwencji ramsarskiej itp.)
• Leśne Kompleksy Promocyjne, tj. Lasy Oliwsko-Darżlubskie i niewielki NW skrawek Borów Tucholskich (z uwagi na proekologiczny model gospodarki leśnej).

Wskazane dylematy polityki ekologicznej, także w woj. pomorskim:

• jak kształtować zrównoważony model transportu w sytuacji gwałtownego rozwoju masowej motoryzacji i spadku udziału kolei i transportu publicznego w przewozach towarów i pasażerów?
• jak zahamować urbanizację i uprzemysłowienie terenów podmiejskich ("rozlewanie się" miast) w warunkach gry rynkowej, co przyczynia się do degradacji przestrzeni przyrodniczej i kulturowej?
• jak kształtować model rolnictwa i rozwoju terenów wiejskich przy wysokiej presji na intensyfikację produkcji i potrzebę awansu cywilizacyjnego wsi?

Istotnym elementem polityki ekologicznej państwa jest wymóg prawnego utrwalenia krajowego systemu ochrony przyrody.
Projekt krajowej sieci ekologicznej ECONET objął łącznie 46% powierzchni Polski. Sieć jest wielkoprzestrzennym systemem składającym się z 78 obszarów węzłowych, połączonych siecią korytarzy ekologicznych. Sieć ECONET - POLSKA identyfikuje obszary węzłowe charakteryzujące się wysokim stopniem różnorodności biologicznej i krajobrazowej oraz korzystnymi uwarunkowaniami przestrzennymi dla zachowania siedlisk i ostoi gatunków o znaczeniu krajowym i europejskim Obszary węzłowe pogrupowano na międzynarodowe (46) i krajowe (32).
Spośród 46 wydzielonych w sieci ECONET - POLSKA obszarów węzłowych o znaczeniu międzynarodowym, w granicach woj. pomorskiego znalazły się znaczące fragmenty czterech obszarów i skrajny wycinek piątego. Są to: wybrzeże Bałtyku (2M), ujście Wisły (3M), Pojezierze Kaszubskie (9M), Bory Tucholskie (11M) i Zachodniomazurski Obszar Węzłowy (13M). Za korytarze ekologiczne o znaczeniu międzynarodowym uznano w obrębie województwa Korytarz Pobrzeża Kaszubskiego (1 m), Korytarz Kwidzyński Dolnej Wisły (2 m) i Korytarz Pojezierza Iławskiego (6 m). Sieć tę uzupełnia północny fragment krajowego obszaru węzłowego 5K - Gwdy oraz korytarze ekologiczne o znaczeniu krajowym, obejmujące doliny rzeczne Słupi (8k), Łupawy (9k), Redy - Łeby (10k) i południową część korytarza Wieprzy (07k).

Z polityki ekologicznej państwa, zawartej w krajowych dokumentach strategicznych, wynikają zasady, cele i kierunki działania w zakresie ochrony środowiska. Warunki realizacji ochrony zasobów przyrody ożywionej określa Krajowa strategia ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z programem działań17. Jej strategicznym celem jest "Zachowanie całego rodzimego bogactwa przyrodniczego oraz zapewnienie trwałości i możliwości rozwoju wszystkich poziomów jego organizacji (wewnątrzgatunkowego, międzygatunkowego i ponadgatunkowego)". Jako cele główne i kierunki działań przyjmuje:

• usuwanie lub ograniczanie aktualnych i potencjalnych zagrożeń różnorodności biologicznej
• zachowanie i / lub wzbogacanie istniejących oraz odtwarzanie znikłych elementów różnorodności biologicznej
• tworzenie w Polsce Europejskiej Sieci Obszarów Chronionych NATURA 2000
• zabezpieczenie zachowania cennych przyrodniczo obszarów, dotychczas niechronionych prawnie
• stworzenie na terytorium kraju warunków i zasad prowadzenia działalności gospodarczej pozwalających na stopniowe wzbogacanie różnorodności biologicznej
• wdrażanie programów zwiększania retencji w zlewniach i lesistości oraz renaturalizacji układów hydrologicznych i zbiorowisk leśnych.

Szczegółowe kierunki działań w zakresie poprawy stanu środowiska określa II Polityka ekologiczna państwa. Wskazuje ona na potrzebę skutecznego przeciwdziałania największym zagrożeniom ekologicznym:

• deficytowi wody - przy jednoczesnym niebezpieczeństwie katastrofalnych powodzi
• zagrożeniu zasobów wodnych zanieczyszczeniami
• źle prowadzonej gospodarce odpadami
• nadmiernej emisji SO2.

Kierunki działań obejmują m.in.:
a) zintegrowane i proekologiczne zasady gospodarki wodnej:

• gospodarowanie, planowanie i sterowanie zasobami wodnymi prowadzić w granicach dorzeczy, zlewni rzecznych i jeziornych, na podstawie planów - warunków korzystania z wód dorzecza; powinny one uwzględniać także problematykę długofalowej prewencji przeciwpowodziowej
• na obszarach deficytów wód powierzchniowych lub podziemnych priorytetem jest zaopatrzenie w wodę ludności i zachowanie w korytach rzek nienaruszalnych przepływów hydrobiologicznych; wynika stąd konieczność wodochronnej gospodarki w zlewniach Raduni i Brdy
• wody podziemne przeznaczane przede wszystkim dla ludności oraz hodowli, a w szczególnych przypadkach dla przemysłu i usług wymagających wody wysokiej jakości
• poprawa jakości wody dostarczanej poprzez wodociągi komunalne i dostosowanie jej do zaostrzonych wymagań prawnych
• ochrona wód powierzchniowych i morskich przed eutrofizacją; dotyczy to w pierwszej kolejności pojezierzy, obszarów przyrody chronionej oraz wód Zatoki Gdańskiej i Zalewu Wiślanego, a w następnej kolejności wód otwartych Morza Bałtyckiego
• szczególna ochrona środowiska w regionach źródliskowych (m.in. strefa głównego wododziału pomorskiego) i na obszarach alimentacji głębokich wód podziemnych
• ochrona wód przed zanieczyszczeniami wywołanymi ze źródeł komunalnych, przemysłowych i rolniczych
• budowa, rozbudowa i modernizacja oczyszczalni ścieków z podwyższonym usuwaniem biogenów w aglomeracji trójmiejskiej (do 2015 r.) i jednostkach osadniczych o równoważnej liczbie mieszkańców powyżej 10 000, systemów kanalizacyjnych i oczyszczalni ścieków we wszystkich jednostkach o równoważnej liczbie mieszkańców powyżej 2000 i zabudowie skupionej, rozwiązanie w sposób systemowy sanitacji terenów zabudowy rozproszonej
• zaniechanie regulacji rzek zachowujących funkcje przyrodnicze; na specjalną ochronę zasługują korytarze ekologiczne, obejmujące doliny rzeczne, wyróżniające się bogactwem przyrody
• odbudowa i modernizacja małej retencji w połączeniu z prawidłową melioracją użytków zielonych, dla wyrównania przepływu w rzekach; racjonalizacja gospodarowania spływami opadowymi w celu ograniczenia szybkiego ich odprowadzania do wód otwartych, zachowanie naturalnych zbiorników retencyjnych, takich jak tereny podmokłe i nieuregulowane cieki. Wskazuje się także na celowość zagospodarowania turystycznego polskich odcinków europejskich szlaków wodnych w kooperacji międzynarodowej oraz wspieranie zrównoważonego rozwoju turystyki i jej infrastruktury w dolinach wielkich rzek. Związane z tym jest:
• ekologicznie uwarunkowane wykorzystanie dolnej Wisły
• rozbudowa retencji poprzez budowę wielozadaniowych zbiorników (problem kaskady dolnej Wisły)

b) ograniczenie uciążliwości produkcji i kompleksowe uporządkowanie gospodarki odpadami:

• opracowanie planów gospodarowania odpadami na szczeblu regionalnym i lokalnym, z wydzieleniem planów gospodarowania odpadami niebezpiecznymi i z opakowań, przygotowanie programów likwidacji odpadów niebezpiecznych zawierających metale ciężkie i trwałe zanieczyszczenia organiczne
• likwidacja mogilników, w których są przechowywane przeterminowane środki ochrony roślin i inne substancje niebezpieczne, składowanie jedynie unieszkodliwionych odpadów
• wdrożenie systemów selektywnej zbiórki odpadów komunalnych, budowa zintegrowanej infrastruktury dla ich zbierania, transportu, segregacji, wykorzystania i unieszkodliwiania
• utrzymanie średniej ilości odpadów komunalnych na poziomie 300 kg/mieszkańca

c) ograniczenie uciążliwości życia na obszarach zurbanizowanych poprzez m.in.:

• poprawę relacji pomiędzy powierzchnią terenów intensywnie zainwestowanych i terenów otwartych, stanowiących podstawową bazę dla rekreacji i wypoczynku oraz zapewniających właściwą cyrkulację i wymianę powietrza z obszarami sąsiednimi; wymagać to będzie m.in. hamowania tendencji do zabudowy terenów tworzących system ekologiczny miast
• kształtowanie zieleni zorganizowanej, która ponadto pełni funkcje ochronne
• wyznaczenie stref ograniczonego użytkowania wokół lotnisk, terenów przemysłowych, urządzeń elektroenergetycznych, radiokomunikacyjnych i radiolokacyjnych oraz głównych dróg i szlaków drogowych i kolejowych

d) ochronę i wzmocnienie różnorodności biologicznej przez:

• włączanie jej problematyki do programów rozwoju zrównoważonego oraz ochrony środowiska
• renaturalizację zniszczonych, cennych ekosystemów i siedlisk

e) wzbogacanie i racjonalne użytkowanie zasobów leśnych przez:

• renaturalizację obszarów leśnych
• poprawę stanu zdrowotnego lasów
• wprowadzanie bezpiecznych technologii prac leśnych
• ochronę przed pożarami
• zwiększanie lesistości i kompleksową ochronę ekosystemów leśnych

f) ochronę gleb przed ich degradacją poprzez:

• ochronę gleb nadających się do wykorzystania rolniczego i leśnego
• ochronę przed zanieczyszczeniami i degradacjami antropogenicznymi oraz naturalnymi
• ograniczenie intensyfikacji produkcji rolnej
• rekultywację i przywracanie do użytkowania gospodarczego

g) ochronę zasobów kopalin poprzez:

• poszukiwanie efektywnych ekologicznie i ekonomicznie substytutów kopalin
• zmniejszanie wskaźników zużycia surowców
• zwiększanie efektywności wykorzystania rozpoznanych i eksploatowanych złóż

poprzez:

• kontynuację prac poszukiwawczych i rozpoznawania nowych złóż
• ograniczanie naruszeń środowiska towarzyszących pracom eksploatacyjnym i geologicznym.

Polityka państwa wobec problemów ochrony wybrzeża morskiego i zagrożeń powodziowych znalazła swój wyraz w przygotowanym projekcie Ustawy o ustanowieniu programu wieloletniego "Program ochrony brzegów morskich". Program ten integruje zagadnienia środowiskowo-techniczne, określając jako zadania podstawowe:

• budowę, rozbudowę i utrzymywanie systemu zabezpieczenia przeciwpowodziowego terenów nadmorskich
• zapewnienie stabilizacji linii brzegowej i zapobieganie zanikowi plaż
• usuwanie szkód sztormowych na brzegu morskim
• monitorowanie brzegów morskich wraz z ustalaniem aktualnego stanu brzegu.

Podstawowe działania programu obejmują na obszarze województwa pomorskiego:

• podnoszenie rzędnych wałów przeciwpowodziowych wraz z modernizacją budowli hydrotechnicznych
• utrzymywanie linii brzegowej poprzez sztuczne zasilanie brzegu i modernizację umocnień brzegowych.

Polityka leśna państwa
Lesistość Polski jest wyraźnie niższa od średniej europejskiej wynoszącej 32% i zdecydowanie za niska dla geograficzno-klimatycznej strefy położenia naszego kraju. Zwiększenie lesistości zaliczane jest do najważniejszych celów polityki leśnej Państwa i zbieżne z treścią porozumień międzynarodowych - m.in.: Konwencji o ochronie różnorodności biologicznej z Rio de Janeiro z 1992 r. oraz Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego (konwencja helsińska, 1992).
Współzależnym z rolnictwem ogniwem wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich stanie się gospodarka leśna. Przewidywany wzrost udziału lasów w krajowej strukturze użytkowania wyniesie w dalszej perspektywie 33%, tj. 10,3 mln ha, co wiąże się z potrzebą wyłączenia z użytkowania rolniczego ok. 1,5 mln ha. Do roku 2010 przewiduje się przyrost powierzchni leśnej w stosunku do 1996 r. o 210 - 260 tys. ha, zaś do 2020 r. należałoby zalesić ok. 560 tys. ha, czyli ok. 23 tys. ha rocznie. Prowadzone będą działania w kierunku zróżnicowania funkcjonalnego lasów oraz zapewnienia harmonijnej koegzystencji poszczególnych jego funkcji: ekologicznych (ochronnych), produkcyjnych (gospodarczych) i społecznych.
W Polsce nadmiernie są użytkowane grunty rolne o niskich możliwościach produkcji. Powierzchnię gruntów marginalnych szacuje się na 3,3 mln ha (17,5% UR). Można przyjąć, że 1,5 mln ha jest górnym pułapem możliwości transferu gruntów z rolnictwa do leśnictwa w nieokreślonej perspektywie czasu. Leśne zagospodarowanie połowy gruntów marginalnych pozwoli osiągnąć lesistość kraju na poziomie 33%.
Na obszarach rolniczych, szczególnie w rejonach o niskiej lesistości, funkcje ochronne lasów powinny spełniać zadrzewienia jako równorzędny z zalesieniami, czynnik ochrony i użytkowania przestrzeni przyrodniczej, a przez to stanowić integralny element koncepcji i programów przestrzennego zagospodarowania.
Zwiększenie lesistości kraju jest trwałym elementem polityki ekologicznej i gospodarczej kraju. Wśród zadań stawianych gospodarce leśnej do najważniejszych zalicza się zwiększanie lesistości na wododziałach, wzdłuż cieków oraz w strefach ochronnych zbiorników i ujęć wodnych. Krajowy program... zakłada osiągnięcie do 2020 r. lesistości na poziomie 30% i określa transfer gruntów rolnych do leśnictwa w skali kraju na 700 tys. ha, w tym 100 tys. ha w postaci naturalnej sukcesji. Powierzchnia zalesień będzie stopniowo wzrastać i wyniesie w latach: 1995 - 2000 120 tys. ha, 2001 - 2010 280 tys. ha, 2011 - 2020 300 tys. ha. Znaczna część terenów województwa pomorskiego położona jest w obszarze o wysokich preferencjach zwiększania lesistości: obszar wzniesień moreny czołowej, słabych gleb, zagrożeń erozyjnych, wododziału pobrzeża Bałtyku, stosunkowo niskiej degradacji środowiska i dużej podaży gruntów do zalesień, głównie własności państwowej. Szczególnie preferowane do zwiększania lesistości są gminy: Kościerzyna, Kosakowo, Linia, Pruszcz Gdański, Przodkowo, Szemud, Wejherowo, Żukowo, Miastko, Cewice, Lipnica, Przechlewo i Chojnice. Klasyfikacja większych obszarów gruntów do zalesienia powinna być poprzedzona ich oceną przyrodniczą, aby nie zniszczyć wielu nieużytków cennych pod względem ekologicznym (np. murawy kserotermiczne, tereny podmokłe, łąki, torfowiska niskie) poprzez wprowadzenie w ich miejsce monokultury leśnej.

Tendencje rozwoju demograficznego i społecznego
Według prognozy demograficznej w latach 2000 - 2030 nastąpi spadek ogólnej liczby ludności Polski z 38,6 mln do 38,0 mln. Liczba ludności Polski będzie do ok. 2005 roku zmniejszać się systematycznie, ale nieznacznie, następnie przewiduje się stopniowy wzrost aż do roku 2017, kiedy osiągnie maksimum nieznacznie przekraczając 39 mln (przyrost rzeczywisty w stosunku do 2001 r. wyniesie poniżej 1%). W latach 2020 - 2030 przewiduje się znaczny spadek liczby ludności spowodowany głównie zmniejszaniem się liczby urodzeń. Przewiduje się, że do roku 2030 ludność Polski zmniejszy się o ok. 1,7%. Spadek ogólnej liczby ludności spowodowany zostanie zmniejszaniem się liczby ludności wiejskiej, a tempo spadku będzie zwiększać się wraz z upływem lat. Przewiduje się, że do roku 2030 liczba ludności wiejskiej w stosunku do obecnej zmniejszy się o ok. 7,5% (ponad 1 mln), liczba ludności miejskiej wzrośnie o ok. 0,5 mln. W latach 2000 - 2030 poziom urbanizacji wzrośnie z 61,9% do 64,1%.
Nastąpią zmiany w strukturze wieku ludności, czego efektem będzie gwałtownie zwiększający się wskaźnik "obciążenia", tj. liczby osób w wieku przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym, przypadających na 100 osób w wieku produkcyjnym (ok. 10%).
Przewidywane główne tendencje zmian demograficznych do 2030 r. :

• utrzymanie odnowy pokoleń poniżej prostej zastępowalności pokoleń, a korzystne zmiany w wydłużaniu się przeciętnego trwania życia spowodują, że udział ludności w wieku poprodukcyjnym w ogólnej liczbie ludności zwiększy się z 14,3% w 1998 r. do 24% w 2030 r.
• utrzymanie niskiego obecnie poziomu ruchliwości przestrzennej jako przewidywany efekt długookresowych działań na rzecz poprawy sytuacji mieszkaniowej oraz zmian restrukturyzacyjnych w gospodarce
• zahamowanie i odwrócenie dotychczasowej tendencji przyrostu liczby ludności wskutek ubytku naturalnego, spowodowanego głównie zmniejszaniem się liczby urodzeń (malejąca liczba kobiet w wieku rozrodczym)
• przestrzenne zmiany stanu i struktury ludności będą kształtować się bardzo różnorodnie w zależności od skali i kierunków migracji wewnętrznych; w ramach przemieszczeń terytorialnych ludności przewiduje się relatywnie wysoki wzrost liczby mieszkańców tych miast, które utrzymają krajową lub lokalną atrakcyjność i siłę przyciągania (aglomeracja warszawska, krakowska, gdańska, poznańska, wrocławska, łódzka i szczecińska).

Ruch naturalny ludności wchodzi na drogę zbliżoną do obserwowanej w krajach zachodnich, co oznacza dalsze zmiany w strukturze wieku ludności. Przewiduje się:

• postępujący proces starzenia się społeczeństwa, zwłaszcza w miastach
• zmniejszenie się udziału ludności w wieku przedprodukcyjnym
• znaczny przyrost liczby ludności w wieku produkcyjnym do 2009 r. i stopniowy jej spadek w latach 2010 - 2030.

W prognozowanym okresie zmiany w strukturze ludności w większości województw będą zbliżone do przedstawionych dla całej populacji Polski. Do roku 2030 tylko w czterech województwach przewiduje się znaczny wzrost liczby ludności (małopolskie, pomorskie, wielkopolskie i podkarpackie); w lubuskim, mazowieckim, warmińsko-mazurskim oraz zachodniopomorskim nastąpi stabilizacja, zaś w pozostałych spadek liczby ludności.

Do 2030 r. liczba ludności w województwie pomorskim wzrośnie o ok. 100 tys. osób (ok. 4,7%) i osiągnie wielkość ok. 2,3 mln. Liczba ludności miejskiej wzrośnie w tym okresie ok. 4,3%, a wiejskiej ok.5,6%. Utrzymane zostaną proporcje między liczbą ludności miejskiej i wiejskiej. Liczba dzieci i młodzieży zmniejszy się ok. 113 tys. (o ok. 21%), liczba osób w wieku produkcyjnym zmniejszy się ok. 24,5 tys. (1,8%), natomiast liczba osób w wieku poprodukcyjnym wzrośnie aż o ok. 236 tys. osób (o ok. 82 %).
W Polsce występuje poważna "luka" zatrudnieniowa w sferze usług. Prognozowane zwiększenie zatrudnienia w tej sferze wskazuje na potrzebę radykalnej przebudowy już w latach 2000 - 2002 struktury kształcenia. Średni wskaźnik zatrudnienia w usługach w krajach UE w 1997 r. wynosił 60,5%, w Stanach Zjednoczonych i Japonii - 74%, w Polsce - 8,8%. Osiągnięcie wysokiego wskaźnika zatrudnienia w krajach rozwiniętych gospodarczo jest możliwe głównie dzięki rozwojowi sektora usług. Na obszarach uznawanych za problemowe ze względu na zagrożenie degradacją społeczną prowadzone będą działania przy zastosowaniu dodatkowych form wsparcia:

• wspieranie procesu restrukturyzacji obszarów zdominowanych przez "schyłkowe" przemysły
• wspieranie procesu restrukturyzacji obszarów wiejskich, głównie popegeerowskich.

Restrukturyzacja obszarów wiejskich będzie także jednym z celów polityki regionalnej w zakresie rozwoju zasobów ludzkich. Zakłada się, że realizacja programów będzie wspierana ze środków budżetu i transferów przedakcesyjnych, po akcesji zaś, z funduszy strukturalnych.
Polityka w zakresie kształtowanie sieci osadniczej - ośrodków - pasm przyspieszonego rozwoju oraz elementów stabilizujących Wskazana w Koncepcji... pośród potencjalnych europoli aglomeracja Trójmiasta, staje obecnie przed problemem peryferyzacji polskich portów morskich. Nowe szanse aglomeracji należy wiązać z rozwojem logistyki transportowej, usług wyższego rzędu, nauki i kultury oraz obsługi ruchu turystycznego. Wzmocnienia wymaga pozycja aglomeracji w systemie miast Europy bałtyckiej. W systemie osadniczym województwa, Aglomeracja powinna stanowić podstawę do jakościowego wzmocnienia równomiernie rozmieszczonych regionalnych ośrodków obsługi.
Na obszarze woj. pomorskiego nie wyodrębniono ośrodków równoważenia rozwoju o znaczeniu krajowym ani ponadregionalnym. Do regionalnych ośrodków równoważenia rozwoju zaliczono miasta średnie - Słupsk, Wejherowo, Starogard Gdański i Tczew , spełniające rolę wielofunkcyjnych ośrodków usług wyższego rzędu i produkcji przemysłowej w skali kraju, a także rozwiniętych węzłów komunikacji o znaczeniu krajowym i regionalnym. Utrzymanie i rozwinięcie charakteru tych miast oraz sprawne połączenie z aglomeracją, będzie wymagać poprawy dostępności komunikacyjnej. Powinny one bowiem oddziaływać pod względem kulturowym i gospodarczym na zaplecze, na które składa się gęsta sieć względnie równomiernie rozmieszczonych miast małych i rozwiniętych osiedli wiejskich, która powinna umożliwiać organizację racjonalnej obsługi na szczeblu lokalnym oraz poprawy warunków życia ludności wiejskiej. W kształtowaniu rozwoju tych ośrodków należy przeciwdziałać polaryzacji na obszary starego i nowego osadnictwa, nadmiernemu rozpraszaniu zabudowy oraz dążyć do pełnej integracji przestrzennej, przy zachowaniu walorów środowiska przyrodniczego, kulturowego i społecznego.
Szczególne znaczenie w dynamizacji rozwoju systemu przestrzennego kraju mają pasma, których przebiegi wyznaczać będą przyszłe autostrady i drogi ekspresowe o znaczeniu europejskim i ogólnokrajowym. W obszarze województwa pomorskiego Koncepcja wskazuje na autostradę A1 i krajową drogę ekspresową nr 6 Łęgowo - Szczecin .

Polityka wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich
Naczelną zasadą kształtowania zagospodarowania przestrzennego obszarów wiejskich jest dążenie do likwidacji lub minimalizacji sytuacji konfliktowych, występujących między funkcjami gospodarczymi a środowiskiem przyrodniczym. Należy uznać nadrzędność ochrony środowiska przyrodniczego w strukturze funkcji obszarów wiejskich. W okresie najbliższych 10 do 15 lat nastąpi pełne urynkowienie rolnictwa. Będzie postępowało stopniowe odchodzenie od wsi monofunkcyjnej (produkcja żywności) w kierunku wielofunkcyjnej. Do roku 2010 utrzyma się duże zróżnicowanie regionalne rolnictwa i obszarów wiejskich, determinowane warunkami agroekologicznymi. Regiony: północno-zachodni i południowo-wschodni, z uwagi na intensywność i złożoność zachodzących przemian, należy uznać za główne obszary problemowe w transformacji rolnictwa i obszarów wiejskich. Przewiduje się stopniowo postępujące zmiany struktury agrarnej. W latach 1996 - 2010 nastąpi spadek liczby gospodarstw - o 330 tys. (16%) oraz wzrost średniej powierzchni gospodarstw chłopskich z 7 do 9 ha UR (około 29%). Nastąpi dalszy spadek liczby gospodarstw mniejszych i wzrost liczby gospodarstw większych - ponad 15 ha. W 2010 r. liczba i udział gospodarstw dużych w kraju wzrośnie do około 275 tys. (16%), w ich użytkowaniu znajdzie się 7,5 mln ha (wzrost o 3,5 mln). Wzrost ten będzie zróżnicowany regionalnie - najbardziej dynamiczny na terenach Polski północnej, gdzie przewagę osiągną gospodarstwa o wielkości powyżej 15 ha UR, zajmując 80 - 90% UR. Nastąpi stabilizacja udziału gospodarstw najmniejszych (1 - 2 ha), które uzyskają status działek przydomowych dla rodzin utrzymujących się ze źródeł pozarolniczych.
We władaniu sektora publicznego pozostanie do 2010 r. nie więcej niż 15% ogólnego areału użytków rolnych, w tym połowa we władaniu państwa. Udział sektora prywatnego wzrośnie w tym okresie do 85% we władaniu i 92,3% w użytkowaniu gruntów rolnych. Największe zmiany w rolnictwie przewiduje się w województwach o największej podaży ziemi, będącej w zasobie WRSP (rejon północny i zachodni kraju).
Przewiduje się, że do 2010 r. powierzchnia rolnicza Polski zmniejszy się ok. 500 - 600 tys. ha i będzie wynosiła 18,0 - 18,1 mln ha. Najwięcej ziemi przeznaczy się na cele pozarolnicze w północnych regionach kraju (zalesienia), wokół aglomeracji miejsko-przemysłowych na południu kraju oraz wzdłuż autostrad. Najmniejsze ubytki (ok.1%) nastąpią na terenach o intensywnym rolnictwie (m.in. na Żuławach).
W obliczu redukcji funkcji rolnej, stale rosnące znaczenie dla rozwoju obszarów wiejskich ma gospodarka turystyczna. Dla właściwego wykorzystania ujawnionych i potencjalnych zasobów oraz osiągnięcia możliwych efektów właściwe będą:

• rozwój zagospodarowania turystycznego strefy pojezierzy
• zahamowaniu procesu degradacji walorów turystycznych i dekapitalizacji majątku trwałego w strefie nadmorskiej
• rozwój zagospodarowania turystycznego dla wypoczynku mieszkańców aglomeracji - szczególnie na obszarach wiejskich
• dostosowaniu sanitarnym całości bazy i przestrzeni turystycznej do wymogów UE.

Polityka rolna na okres najbliższych lat została określona w dokumencie Średniookresowa strategia rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich. Program zmian w rolnictwie w szerszym aspekcie, związanym z rozwojem do 2006 r., został przyjęty przez rząd 13 lipca 1999 r. jako Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa.

Polityka kształtowania sieci infrastruktury transportu
Przyjmuje się, że popyt na usługi transportowe związany jest z wielkością PKB jako miarą aktywności gospodarczej, produktywności oraz poziomem konsumpcji społeczeństwa. Niezbędne jest jednak wprowadzanie instrumentów - takich jak planowanie przestrzenne - zmniejszających uzależnienie wzrostu PKB od transportochłonności. System transportu ma zapewnić także realizację zadań wynikających ze strategii bezpieczeństwa państwa. Zaspokajanie potrzeb w zakresie infrastruktury odbywać się będzie z uwzględnieniem ograniczeń środowiskowych. Polityka rozwojowa transportu poddana będzie ocenie z punktu widzenia zużycia nieodnawialnych zasobów środowiska oraz możliwościom lokalizacyjnym na tle ograniczeń lokalnych. Polityka zrównoważonego rozwoju nie jest możliwa bez szczegółowego zbadania i uwzględnienia zagadnień oddziaływania transportu na otoczenie. Przestrzenne, ekologiczne i społeczne aspekty polityki transportowej winny być podniesione do rangi ważnego czynnika kształtującego i realizacyjnego. Pomimo że wielkość krajowych przewozów znacznie dominuje nad bezwzględną wielkością przewozów międzynarodowych, przyszły układ transportowy kraju determinowany jest silnie położeniem paneuropejskich korytarzy transportowych. Sieć korytarzy transeuropejskich na terenie Polski obejmuje prawie wszystkie wielkie aglomeracje i ma na celu nie tylko poprawę warunków ruchu międzynarodowego, ale także i krajowego. Przez Polskę przebiegają 4 spośród 10 uzgodnionych dla Europy Środkowej i Wschodniej korytarzy transportowych, w tym 2 przez województwo pomorskie:
- Korytarz I: Helsinki - Tallin - Ryga - Kowno - Warszawa (Via Baltica) z odgałęzieniami IA Ryga - Kaliningrad - Elbląg - Gdańsk; w Korytarzu IA znajduje się linia kolejowa Malbork - Braniewo i droga krajowa S22
- Korytarz VI: Gdynia - Gdańsk - Warszawa - Katowice - Żilina; w korytarzu tym położone są linie kolejowe: E 65 Gdynia - Gdańsk - Warszawa - CMK - Katowice - Zebrzydowice (objęta umowami międzynarodowymi AGC i AGTC), CE 65 (Gdańsk) - Tczew - Bydgoszcz - Zduńska Wola - Karsznice - Tarnowskie Góry - Gliwice - Pszczyna (objęta umową międzynarodową AGTC) oraz planowana autostrada A1 i drogi krajowe nr 1 i nr 7.
Celem strategii długoterminowej jest osiągnięcie stanu zrównoważenia systemu transportowego pod względem technicznym, ekonomicznym i środowiskowym. Państwo będzie oddziaływało inicjująco na rozwój infrastruktury transportowej regionów, szczególnie w zakresie drogownictwa, kolei, lotnisk cywilnych, węzłów i terminali transportu kombinowanego, małych portów morskich i przystani.
Rozwój infrastruktury transportu drogowego skoncentrowany jest na sieci autostrad i dróg ekspresowych, która odgrywa decydującą rolę w przejazdach na odległości nie przekraczające 300 - 500 km. Przyjmuje się konieczność zdecydowanej poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego, standardu robót utrzymaniowych, nadrobienie zaległości w pracach modernizacyjnych, stworzenie sprawnych połączeń z sąsiednimi krajami Unii Europejskiej - szczególnie w układzie dróg ruchu szybkiego sieci TEN, poprawę systemów transportowych obszarów metropolitalnych. Ważne jest, aby równocześnie usuwać nakładania się różnych funkcji dróg - od obsługi zabudowy i lokalnych potrzeb transportowych do ruchu międzynarodowego.
Wychodzące naprzeciw rosnącym potrzebom w zakresie transportu drogowego plany przewidują do 2015 roku zrealizowanie około 1300 km autostrad, w tym: A1 od Gdańska do Częstochowy. Kryterium racjonalizacji rozwoju sieci drogowej są prognozowane charakterystyki ruchu samochodowego, uzasadniające kosztowne inwestycje infrastrukturalne tam, gdzie nakładają się na znaczny ruch międzynarodowy, krajowy i regionalny. Związany z tym zagadnieniem jest rozwój logistyki transportowej i budowa centrów logistycznych. W Polsce należałoby wybudować co najmniej 11 takich centrów, w tym 2 - 3 o znaczeniu europejskim. Jako miejsce lokalizacji jednego z nich wskazano aglomerację trójmiejską.
Głównymi celami rozwoju infrastruktury kolejowej jest podniesienie sprawności najważniejszych linii tranzytowych zachód - wschód i północ - południe. Kolej powinna odgrywać znaczącą rolę i skutecznie konkurować z transportem drogowym w przewozach pasażerskich w formach tzw. pociągów kwalifikowanych (EC, IC) oraz towarowych, zwłaszcza w tranzycie (z wykorzystaniem technologii multimodalnych).
Priorytety rozwoju sieci kolejowej są przede wszystkim związane z modernizacją linii biegnących wzdłuż paneuropejskich korytarzy transportowych. Z zapisów przedłożonej do konsultacji z Komisją Europejską Strategii rozwoju sektora transportu w latach 2004 - 2006 dla wykorzystania środków z Funduszu Spójności UE wynika, że w latach 2004 - 2006 przewidywana jest modernizacja linii kolejowej E65 Gdynia/Gdańsk - Warszawa - Idzikowice - Zawiercie - Katowice - Zebrzydowice (korytarz VI), a projektem rezerwowym jest modernizacja linii kolejowej Tczew - Malbork - Bogaczewo - Braniewo (korytarz IA). Transport morski odgrywa istotną rolę w relacjach międzykontynentalnych, zwłaszcza w zakresie połączeń promowych. Podstawowym kierunkiem rozwoju jest zwiększenie konkurencyjności portów morskich jako węzłów transportowych i niedopuszczenie do ich peryferyzacji, na rynku międzynarodowym i w żegludze bliskiego zasięgu; za ważne zadanie państwa przyjmuje się poprawę dostępności portów od strony lądu i morza. Podwyższanie zdolności konkurencyjnej polskich portów warunkuje wykorzystanie atutów położenia w powiązaniu zarówno z potrzebami polskiej gospodarki, jak i głębokiego zaplecza gospodarczego państw Europy Środkowo-Wschodniej. Szybki wzrost wymiany towarowej i liczby podróży między Polską a Szwecją stworzył potrzebę radykalnego usprawnienia obsługi połączeń przez Bałtyk. Osiągnięcie przez główne polskie porty standardów III generacji wymagać będzie budowy terminali, dostosowanych do obsługi nowoczesnych przewozów ładunków, wyposażonych w centra logistyczne, zintegrowane z łańcuchem transportowym i otoczeniem regionalnym. Towarzyszyć temu będzie modernizacja infrastruktury hydrotechnicznej. Modernizacja i dostosowanie potencjału do nowej struktury obrotów przeładunkowych portów i technologii transportu pozwoli w perspektywie roku 2015 na podwojenie obrotów przeładunkowych polskich portów morskich (w porównaniu z rokiem 1997). Realizacja tego programu winna przebiegać równolegle do rozbudowy sieci transportowych. Transport lotniczy koncentruje się na połączeniach i lotniskach międzynarodowych, uzupełnionych siecią połączeń regionalnych. Porty lotnicze przechodzą zmiany w kierunku usamodzielnienia i aktywizacji w regionach. Notowany i prognozowany wzrost przewozów na lotnisku Okęcie będzie miał wpływ na porty regionalne, wspierane przez państwo dla spełnienia warunków do ruchu europejskiego i międzykontynentalnego. W systemie portów lotniczych znaczenie międzynarodowe będą mieć zwłaszcza Kraków i Gdańsk. Plan rozwoju infrastruktury lotniczej do roku 2015 przewiduje rozbudowę 4 lotnisk międzynarodowych: Warszawa, Kraków, Gdańsk, Katowice.
Transport pasażerski w dużych miastach preferuje rozwiązania inwestycyjne i organizacyjne oparte na transporcie zbiorowym oraz szynowych środkach transportu w aglomeracjach. Dla systemów transportowych miast i obszarów metropolitalnych wsparcie ze strony państwa będzie uzależnione od przyjęcia na szczeblu lokalnym i regionalnym założeń zrównoważonej polityki transportowej. Wsparcie to polegać będzie na dofinansowaniu części inwestycyjnej przedsięwzięć modernizacyjnych.
Żegluga śródlądowa odgrywa uzupełniającą rolę w przewozach ładunków masowych krajowych i międzynarodowych. Perspektywy jej rozwoju są ściśle uzależnione od popytu i możliwości przejęcia ładunków w znaczącym rozmiarze. Transport ten zamierza się utrzymywać na kierunkach i w rejonach wyspecjalizowanych w ruchu towarowym i pasażerskim. Potrzeba gruntownej modernizacji i ewentualnej rozbudowy dróg wodnych śródlądowych wymaga dalszych głębokich studiów i analiz uwarunkowań wynikających z ochrony środowiska naturalnego dolin rzecznych.
W załącznikach do Narodowej Strategii Rozwoju Transportu, a następnie w formie skorygowanej w Sektorowym Programie Operacyjnym - Transport - Gospodarka Morska na lata 2004 - 2006 wymieniono następujące, położone na obszarze województwa pomorskiego, elementy infrastruktury transportowej sieci TINA, wskazane do objęcia projektami inwestycyjnymi z udziałem środków UE oraz budżetu państwa:

1. odcinki drogowe:
   - Grzechotki - Chruściel - Elbląg - Gdańsk
   - Gdańsk - Świecie - Toruń - Łódź - Częstochowa - Katowice - Zwardoń
   - Gdańsk - Elbląg - Ostróda - Warszawa - Piotrków Trybunalski
   
2. odcinki kolejowe:
   - Gronowo - Braniewo - Bogaczewo - Malbork - Tczew - Gdańsk na liniach Gdańsk - Warszawa i Malbork - Braniewo
   - Gdynia - Gdańsk - Tczew - Malbork - Warszawa - Katowice - Zwardoń
   - dla ruchu towarowego Tczew - Inowrocław - Tarnowskie Góry - Rybnik
3. droga wodna: rzeka Wisła Bydgoszcz - Gdańsk
4. port lotniczy: Gdańsk
5. porty morskie: Gdańsk i Gdynia
6. port rzeczny: w Malborku (poza siecią TEN)
7. terminale promowe: Gdańsk i Gdynia.

Ponadto, wśród projektów służących poprawie infrastruktury kolejowej do obsługi aglomeracji miejskich znajduje się linia kolejowa: Stargard Szczeciński - Koszalin - Gdynia - Gdańsk.

Energetyka
Koncepcja... w zakresie rozwoju energetyki przewiduje:

• niewielki wzrost zapotrzebowania energii do 2010 r. - preferowany będzie wzrost udziału importu gazu i ropy przy hamowaniu (redukcji) wydobycia węgla
• zmianę kierunku importu paliw płynnych i wzrost udziału dostaw z krajów Bliskiego Wschodu i Europy Zachodniej, w związku z tym rozbudowę urządzeń portowych i związanych rurociągów przesyłowych
• szersze zastosowanie gazu ziemnego w procesach spalania - prognozy zakładają wzrost zapotrzebowania z 11,3 mld m3 (obecnie) do 18 - 23 mld m3 w roku 2010, przy wydobyciu ze złóż krajowych ok. 5 mld m3
• dywersyfikację struktury kierunków dostaw, czyli zapewnienia możliwości niezależnych dostaw z różnych kierunków i zróżnicowanymi metodami - potencjalne źródła to Morze Północne, Algieria i Iran oraz tradycyjnie Rosja.

Zwiększone dostawy gazu wymagają rozbudowy infrastruktury - przewiduje się do roku 2010 budowę 10 - 11 tys. km gazociągów przesyłowych, 47 tys. km sieci rozprowadzającej oraz zwiększenie pojemności magazynów podziemnych do 3,2 - 4,2 mld m3 na terenie kraju, w tym również w obszarze województwa pomorskiego. Zamierzone przystąpienie Polski do Międzynarodowej Agencji Energii (IEA) będzie wymagało:

• zaprzestania produkcji w elektrociepłowniach przestarzałych ze względów techniczno-ekonomicznych i ekologicznych
• przesunięcia źródeł wytwarzania energii z południa na północ kraju. Główne kierunki rozwoju polityki energetycznej państwa wskazują na:
• energię elektryczną i ciepło w skojarzeniu, rozwój lokalnych rynków energii i racjonalizację jej zużycia
• modernizację elektroenergetycznej infrastruktury sieciowej na terenach wiejskich
• wzrost wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych, w bilansie paliwowo-energetycznym w niektórych, szczególnie predysponowanych regionach kraju, do 7,5% w 2010 roku i do 14% w 2020 roku w strukturze zużycia nośników pierwotnych, porównywalnego ze średnimi wskaźnikami uzyskiwanymi w państwach UE
• wprowadzenie wykorzystania odnawialnych źródeł do wojewódzkich i powiatowych programów zrównoważonego rozwoju, a także do wojewódzkich, powiatowych i gminnych planów energetycznych oraz do planów zagospodarowania przestrzennego
• wprowadzenie nowoczesnych technologii i urządzeń przetwarzających energię ze źródeł odnawialnych na nośniki użyteczne we wszystkich sferach produkcji, usług i konsumpcji
• wykorzystanie niekonwencjonalnych, w tym odnawialnych, źródeł energii do wzmocnienia bezpieczeństwa energetycznego w skali lokalnej i poprawy zaopatrzenia w energię na terenach o słabo rozwiniętej infrastrukturze.

Za stabilizujące przestrzeń elementy infrastruktury energetycznej w województwie uznać należy:

• projektowany most prądu stałego Rosja - Niemcy
• istniejące linie elektroenergetyczne 400 kV: Żarnowiec - Dolna Odra, Żarnowiec - Grudziądz, Gdańsk - Elbląg
• planowaną linię elektroenergetyczną 400 kV Gdańsk - Żarnowiec
• istniejący ropociąg produktów naftowych Płock - Gdańsk
• projektowany ropociąg łączący M. Kaspijskie z gdańską rafinerią
• istniejący gazociąg wysokiego ciśnienia Włocławek - Gdynia
• projektowany gazociąg wysokiego ciśnienia Włocławek - Żarnowiec
• projektowany gazociąg wysokiego ciśnienia Gdynia - Słupsk - Szczecin.

Telekomunikacja
Rozwój telekomunikacji warunkuje uczestnictwo Polski i województwa pomorskiego jako beneficjenta cywilizacji informacyjnej. W najbliższych latach niezbędne jest kontynuowanie rozbudowy i modernizacji sieci międzymiastowych, głównie dalszej budowy sieci kabli światłowodowych i rozbudowy liczby automatycznych połączeń międzymiastowych. Światłowodowa infrastruktura telekomunikacyjna powinna objąć zasięgiem wszystkie miasta i siedziby gmin z uwzględnieniem połączeń międzycentralowych, a do roku 2010 prawdopodobnie dotrze ona do wszystkich miejscowości.
Szansę szybkiego rozwoju mogą zapewnić techniki radiokomunikacyjne. Stałe łącza bezprzewodowe w terenach trudno dostępnych lub o małej gęstości zaludnienia są szybsze w budowie i bardziej efektywne ekonomicznie. Stosowanie systemu radiowego dostępu abonenckiego (SRDA) ma charakter przejściowy, ale pozwoli na ominięcie etapu powolnego rozwoju telefonii wiejskiej i umożliwi świadczenie zintegrowanych usług telekomunikacyjnych na tych obszarach.

Polityka w zakresie obrony narodowej i bezpieczeństwa wewnętrznego
Infrastruktura wojskowa
Przygotowywanie infrastruktury SZ RP do integracji z NATO realizowane jest poprzez dostosowywanie jej do standardów NATO, według Programu Inwestycji NATO na rzecz Bezpieczeństwa (NATO Security Investment Programme - NSIP). Priorytetowymi obszarami infrastruktury wojskowej, które będą w pierwszej kolejności dostosowywane do wymagań NATO są obszary:
systemów łączności i informatyki
systemów dowodzenia i kierowania Obrony Powietrznej
infrastruktury związane ze wsparciem dla sił reagowania NATO (lotniska, porty, składnice MPS itp.)
infrastruktury szkoleniowej.
Nie wszystkie obiekty i infrastruktura dotychczas funkcjonujące, a w szczególności ich rozmieszczenie może odpowiadać doktrynie wojennej i strategii przyjętej w ramach NATO. Aktualnie jednak wszystkie garnizony, bazy lotnicze, porty wojenne, stanowiska dowodzenia itp. stanowią tereny ważne z punktu widzenia strategicznego.

Infrastruktura narodowa
Przy planowaniu przedsięwzięć w zakresie zagospodarowania przestrzennego, w związku z potrzebami sił zbrojnych, zasadnicze znaczenie z uwagi na możliwości adaptacji struktur przestrzennych do potrzeb obronnych mają:

• zrównoważone kształtowanie i przezwyciężanie barier sieci osadniczej w celu eliminowania i łagodzenia struktur o charakterze obronnym z innymi strukturami przestrzennymi, wynikającymi z zagospodarowania obszarów będących terenem działania wielu użytkowników
• dokonywanie rezerwacji terenów dla celów strategicznych, zapewniającej możliwości budowy lub rozbudowy infrastruktury obiektów i baz wojskowych
• utrzymywanie sieci dróg i poprawa ich stanu technicznego, pozwalające na przegrupowywanie wojsk w przewidywany rejon zagrożenia
• utrzymywanie głównych ciągów kolejowych i szczególnie ważnych obiektów kolejowych, umożliwiające przewozy sił i środków
• utrzymanie infrastruktury lotniskowej i portowej oraz związanych z nimi urządzeń technicznych, zapewniających dostęp do portów lotniczych i morskich jednostek organizacyjnych wojska
• wspieranie budowy sieci autostrad i dróg ekspresowych oraz infrastruktury technicznej towarzyszącej autostradom
• uwzględnienie w planach miejscowych terenów poligonów i placów ćwiczeń wojskowych
• doskonalenie warunków zapewniających sprawność działania i ciągłość funkcjonowania państwa na wypadek wojny.

W związku z ochroną granicy państwowej realizowane jest dostosowanie infrastruktury ochrony granicy państwowej i kontroli ruchu granicznego do wymogów Układu z Schengen i traktatu amsterdamskiego. Będą służyły temu m.in. budowa 19 nowych strażnic, zmiana systemu ochrony granicy morskiej (w tym rozbudowa sieci strażnic). Niezależnie od programu rozwoju telekomunikacji, należy przystąpić do budowy łączności zarządzania państwem opartej o system radiowy. Głównym celem jest osiągnięcie stanu pokrycia radiową łącznością zarządzania państwem wszystkich struktur administracji rządowej i samorządowej. Należy również zorganizować centra zarządzania kryzysowego, dostosowując ich strukturę do wymogów Unii Europejskiej. Na wszystkich szczeblach administracji należy wdrożyć jednolitą mapę cyfrową obszaru całego kraju, dla potrzeb służb państwowych i samorządowych.

2.4. PROBLEMY WSPÓLNE Z WOJEWÓDZTWAMI SĄSIEDNIMI I OBSZAREM MORZA BAŁTYCKIEGO

Województwo pomorskie graniczy z 27 gminami, położonymi w obszarze 12 powiatów w czterech województwach:
zachodniopomorskim (powiaty: koszaliński, sławieński, szczecinecki)
wielkopolskim (powiat złotowski)
kujawsko-pomorskim (powiaty: grudziądzki, sępoleński, świecki, tucholski)
warmińsko-mazurskim (powiaty: braniewski, elbląski, iławski, ostródzki)
północną granicę województwa stanowi linia brzegowa Morza Bałtyckiego o długości 316 km (z Półwyspem Helskim), a ogólna długość wybrzeża wód wewnętrznych i morza terytorialnego (wraz z Zalewem Wiślanym) wynosi 358 km.

2.4.1. Podstawowe elementy struktury środowiska
W strefie kontaktów z innymi województwami, szczególnie z kujawsko-pomorskim znajdują się rozległe obszary cenne przyrodniczo. W pasie tym utworzono 6 parków krajobrazowych (Krajeński, Tucholski, Wdecki, Doliny Dolnej Wisły, Pojezierza Iławskiego i Wysoczyzny Elbląskiej) oraz 10 obszarów chronionego krajobrazu. Tucholski Park Krajobrazowy i Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego fragmentami wkraczają na teren woj. pomorskiego, a parki Krajeński, Wdecki i Doliny Dolnej Wisły stykają się z granicą naszego województwa, nie mając obecnie kontynuacji w kierunku północnym. Do najcenniejszych przyrodniczo obszarów chronionego krajobrazu należy OChK Pas Pobrzeża na zachód od Ustki, położony w obrębie Koszalińsko-Słupskiego Pasa Nadmorskiego, wytypowanego wstępnie do ochrony w ramach sieci Natura 2000.
W materiałach przedłożonych przez woj. warmińsko-mazurskie znajduje się propozycja utworzenia parku krajobrazowego w obrębie Zalewu Wiślanego i całej Mierzei Wiślanej (zbieżność z propozycjami sieci Natura 2000). Ponadto w woj. zachodniopomorskim przedstawiono propozycję utworzenia w strefie przygranicznej z woj. pomorskim nowego Szczecinecko-Polanowskiego Parku Krajobrazowego. Jest to projekt nawiązujący do koncepcji krajowej sieci ekologicznej ECONET - Polska.
Istnieje również koncepcja (nie przywołana we wnioskach woj. kujawsko-pomorskiego) utworzenia Rezerwatu Biosfery Bory Tucholskie w ramach programu MaB, obejmująca Park Narodowy Bory Tucholskie oraz parki krajobrazowe: Zaborski, Wdzydzki, Tucholski i Wdecki wraz z ich szerokim otoczeniem.
Na pograniczu woj. pomorskiego i województw sąsiednich wyznaczono wstępnie kilka wymagających ochrony głównych zbiorników wód podziemnych tj. nr: 118 Polanów, 120, 126 Szczecinek, 127 Złotów, 128, 210 Iława, 203 Letniki. Potrzeby ochrony tych strategicznych zasobów wodnych wskazują województwa zachodniopomorskie, wielkopolskie i kujawsko-pomorskie. Natomiast w woj. warmińsko-mazurskim podkreśla się w sposób szczególny potrzebę wspólnych skoordynowanych działań obu województw w obrębie Żuław, nieustannie zagrożonych powodzią. W rejonie Sztum - Kwidzyn - Iława wskazano obszary postępującego deficytu hydrologicznego.
W strefie nadmorskiej woj. zachodniopomorskiego i pomorskiego wyznaczono pas ochronny nadbrzeżnego pasa nadmorskiego, w którym powinno być prowadzone zintegrowane zarządzanie obszarami przybrzeżnymi.

2.4.2. Obszar Morza Bałtyckiego
Zbiornik Morza Bałtyckiego wraz z jego zalewami stanowi wspólny obszar problemowy trzech województw nadmorskich (pomorskiego, zachodniopomorskiego i warmińsko-mazurskiego). W obszarze wód wewnętrznych i morza terytorialnego znajdują się liczne zasoby gospodarcze, eksploatowane z obszaru tych województw, stanowiące określone uwarunkowania rozwoju stref nadbrzeżnych i wpływające na powstawanie różnorodnych i złożonych problemów na styku lądu z obszarem morskim. Akwen ten posiada liczne eksploatowane zasoby geologiczne (kruszywa, ropę naftową, gaz ziemny), nieeksploatowane (sole potasowo-magnezowe i sól kamienna), a także eksploatowane zasoby biologiczne. Jest on miejscem realizacji funkcji transportowych i przemysłowych, jednocześnie na wielu fragmentach będąc niezwykle cennym unikatem przyrodniczym (z propozycjami ochrony prawnej). Styk morza i lądu to wspólne dla wymienionych województw problemy: ekologiczne, ochrony brzegu, zagrożenia bezpieczeństwa ludzi i infrastruktury, rozwoju gospodarczego dziedzin związanych z morzem. Oddziałują one na zagospodarowanie nadbrzeżnego pasa nadmorskiego i wymuszają ponadregionalne (a czasami międzynarodowe) współdziałanie, generując w procesie interakcji zwrotne oddziaływania na system morski.
Obszar morski wyznacza generalnie warunki gospodarowania w szerszym kontekście ponadregionalnym, na styku z państwami sygnatariuszami konwencji helsińskiej.

2.4.3. System osadniczy i funkcje obszarów
We wnioskach do planu zagospodarowania przestrzennego woj. pomorskiego każde z ww. województw przedstawiło odmiennie hierarchię sieci osadniczej w obszarach sąsiadujących z woj. pomorskim. Nomenklatury nie dostosowano do Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju. Dokonana próba ujednolicenia, przyjmująca za punkt wyjścia podział przedstawiony w woj. kujawsko-pomorskim, pozwala na przyjęcie następujących ustaleń województw ościennych:
- dwa ośrodki znaczenia regionalnego: Elbląg i Grudziądz
- pięć ośrodków znaczenia subregionalnego: Braniewo, Świecie, Tuchola, Sępólno Krajeńskie i Sławno
- dwa ośrodki znaczenia subpowiatowego: Pasłęk i Nowe
- kilka ośrodków znaczenia lokalnego: Tolkmicko, Zalewo, Susz, Łasin, Kamień Krajeński, Lipka, Okonek, Biały Bór, Polanów, Postomino.

W ośrodkach zachodnich i południowo-zachodnich dominuje funkcja rolnicza (w gm. Lipka - rolnictwo intensywne), uzupełniona funkcją przemysłową, przy czym w strefie nadmorskiej, w rejonie Polanowa, Białego Boru, a także w dolinie Gwdy, rozwija się funkcja turystyczna. Gęstość sieci osadniczej na obrzeżach południowych i wschodnich jest większa. W pasie Świecie - Grudziądz - Iława - Pasłęk - Elbląg skoncentrowane są duże zakłady produkcyjne (gł. przemysłu rolno-spożywczego, chemicznego, maszynowego, papierniczego). Obszar od Sępólna przez Tucholę po Nowe, Susz, Iławę oraz rejon Zalewu Wiślanego z Kanałem Elbląskim to tereny atrakcyjne dla rozwoju funkcji turystycznych. Na Żuławach dominuje rolnictwo wysokotowarowe.

2.4.4. System transportowy
Obszar województwa pomorskiego łączą z województwami sąsiednimi następujące drogi krajowe:

• nr 1 - Gdańsk - Toruń - Łódź - Częstochowa - Cieszyn (odc. Nowe - Pieniążkowo)
• nr 6 - Kołbaskowo - Szczecin - Koszalin - Słupsk - Gdynia - Gdańsk - Łęgowo (odcinek Sławno - Słupsk)
• nr 7 - Żukowo - Gdańsk - Elbląg - Warszawa - Kielce - Chyżne (odc. Nowy Dwór Gdański - Elbląg)
• nr 20 - Stargard Szcz. - Szczecinek - Bytów - Kościerzyna - Gdynia (odcinki Biały Bór - Miastko i Człuchów - Kamień Krajeński)
• nr 22 - Kostrzyn - Gorzów Wlk. - Chojnice - Starogard Gd. - Malbork - Elbląg - Grzechotki (odc. Jastrowie - Człuchów i Malbork - Elbląg)
• nr 25 - Bobolice - Człuchów - Bydgoszcz - Inowrocław - Kalisz - Pleśnica (odc. Biały Bór - Rzeczenica)
• nr 55 - Nowy Dwór Gd. - Malbork - Kwidzyn - Grudziądz - Stolno (odc. Grudziądz - Gardeja).

Drogi wojewódzkie łączące woj. pomorskie z województwami sąsiednimi: nr 188 - Piła - Debrzno - Człuchów, nr 201 - Gwda Mała - Czarne - Barkowo, nr 203 - Koszalin - Darłowo - Postomino - Ustka, nr 206 - Koszalin - Polanów - Miastko, nr 208 - Barcino - Wielim, nr 209 - Warszkowo - Suchorze - Bytów, nr 212 - Osowo Lęborskie - Chojnice - Zamarte, nr 214 - Łeba - Lebork - Kościerzyna - Warlubie, nr 237 - Czersk - Tuchola - Mąkowarsko, nr 240 - Chojnice - Tuchola - Świecie, nr 377 - Pieniążkowo - Twarda Góra - Nowe, nr 515 - Malbork - Dzierzgoń - Susz, nr 519 - Stary Dzierzgoń - Małdyty - Morąg, nr 520 - Prabuty - Kamieniec, nr 521 - Kwidzyn - Prabuty - Iława, nr 522 - Górki - Prabuty - Trumieje - Sobiewola, nr 527 - Dzierzgoń - Pasłęk - Olsztyn.
Linie kolejowe (czynne) wspólne z województwami sąsiednimi:

• magistralne: nr 9 - Gdańsk - (Prabuty) - Iława - Warszawa, nr 131 - Tczew - (Smętowo) - Bydgoszcz - Chorzów, nr 202 - Stargard Szczeciński - Koszalin - Słupsk - Gdańsk
• pierwszorzędne: nr 201 - Nowa Wieś Wlk. - Gdynia, nr 203 - Tczew - Chojnice - Piła, nr 204 - Malbork - Stare Pole - Braniewo, nr 208 - Działdowo - Grudziądz - Chojnice, nr 210 - Chojnice - Czarne - Szczecinek
• drugorzędne: nr 405 - Piła - Szczecinek - Miastko - Ustka, nr 207 Malbork - Grudziądz - Toruń.

2.4.5. System infrastruktury technicznej
W relacjach z województwem kujawsko-pomorskim powiązania obu regionów stanowią m.in.:

• gazociągi wysokiego ciśnienia Włocławek - Gdańsk, Nowe - Tczew, Świecie - Chojnice, Tuchola - Czersk, Kamień Krajeński - Chojnice
• linia elektroenergetyczna 400 kV Grudziądz - Gdańsk
• linia elektroenergetyczna 200kV Bydgoszcz - Gdańsk
• linie elektroenergetyczne 110 kV Grudziądz - Malbork, Grudziądz - Kwidzyn, Sępólno Krajeńskie - Chojnice, Tuchola - Chojnice, Warlubie - Tczew GPZ 400/110 Grudziądz
• ropociąg Płock - Gdańsk

Z województwem zachodniopomorskim powiązania stanowią m.in.:

• linia elektroenergetyczna 400 kV Dolna Odra - Gdańsk
• linia elektroenergetyczna 220 kV Żydowo - Gdańsk
• linie elektroenergetyczne 110 kV Darłowo - Ustka, Sianów - Słupsk (na odcinku Sławno - Słupsk przewidziana do modernizacji), Żydowo - Słupsk, Żydowo - Miastko
• gazociąg wysokiego ciśnienia Koszalin - Słupsk
• kabel światłowodowy międzynarodowy Dania - Europa Południowa
• radiolinia Gołogóra - Słupsk.

Z województwem warmińsko-mazurskim istotnymi dla obu regionów są m.in.

• linia elektroenergetyczna Elbląg - Gdańsk
• linie elektroenergetyczne 110 kV Braniewo - Gdańsk, Elbląg - Nowy Dwór Gdański, Elbląg - Malbork
• gazociąg wysokiego ciśnienia Elbląg - Malbork.

2.4.6. Problemy wymagające wspólnego rozwiązania
Wspólnie z województwami sąsiednimi niezbędne są:

1. kompleksowa restrukturyzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej, modernizacja infrastruktury i urządzeń melioracyjnych oraz zabezpieczających przed powodzią obszaru Żuław Wiślanych
2. budowa, przebudowa i modernizacja głównych korytarzy transportowych:
   • projektowanej autostrady A1
   • drogi ekspresowej nr 7 na odcinku Gdańsk - Elbląg - Warszawa
   • dróg krajowych nr 6 Szczecin - Gdańsk, nr 1 na odcinku Gdańsk - Toruń, nr 22 na odcinku Kostrzyn - Czarlin, nr 55 na odcinku Malbork - Kwidzyn - Grudziądz
   • magistral kolejowych Gdańsk - Malbork - Warszawa i (Berlin) - Szczecin - Elbląg - (Kaliningrad)
   • śródlądowej drogi wodnej Bydgoszcz - Malbork - Gdańsk - Elbląg
   • drogi morskiej Elbląg - Morze Bałtyckie
3. realizacja gazociągu wysokiego ciśnienia Włocławek - Żarnowiec
4. poprawa stanu czystości wód rzeki Wisły i Zalewu Wiślanego
5. ochrona zasobów głównych zbiorników wód podziemnych
6. ochrona zlewni rzeki Brdy
7. przeciwdziałanie postępującemu deficytowi hydrologicznemu na pograniczu województw warmińsko-mazurskiego i pomorskiego
8. zintegrowane zarządzanie obszarami przybrzeżnymi
9. wprowadzanie zasad zagospodarowania określonych w planach ochrony parków krajobrazowych, przeciętych granicą województwa (Tucholski i Pojezierza Iławskiego)
10. utworzenie obszarów chronionych, odpowiadających kryteriom sieci NATURA 2000 w obrębie Koszalińsko-Słupskiego Pasa Nadmorskiego i Zalewu Wiślanego
11. zintegrowanie form i działań ochrony przyrody Zalewu Wiślanego i jego otoczenia (parki krajobrazowe: Mierzeja Wiślana i Wysoczyzna Elbląska, projektowany obszar NATURA 2000) z uwzględnieniem perspektywy współpracy międzynarodowej z obwodem kaliningradzkim
12. utworzenie Rezerwatu Biosfery Bory Tucholskie
13. zwiększenie zakresu powiązań przyrodniczych obszarów chronionych zwłaszcza w rejonie zachodniej granicy województwa
14. wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich (głównie drobnej przedsiębiorczości z zakresu przetwórstwa rolno-spożywczego i gospodarki leśnej)
15. rozwój turystyki, zwłaszcza w ekoregionach: Zalewu Wiślanego i Borów Tucholskich, w strefie nadmorskiej, na Wysoczyźnie Polanowskiej i Pojezierzu Krajeńskim
16. wspólna realizacja tras rowerowych międzynarodowych (Hanzeatycka Trasa Rowerowa) i międzyregionalnych ( Malbork - Kopanka - Jazowa - Elbląg; szlak teutoński: Malbork - Dzierzgoń - Rychliki - Bągart - Pasłęk - Tolkmicko; szlak pojezierny: Gardeja - Prabuty - Połatki - Susz).

 Uwarunkowania - do pobrania (plik pdf)